سه‌رچاوه‌کانی وزه‌ (1) تاک، (2) جەماوەر

و. لە عەرەبییەوە بە بەراورد لەگەڵ دەقە فەرەنسییەکەی: سەلام عارف

( تاک*)

به‌رامبه‌ر به‌ پله‌وپایه‌خوازی و زۆره‌ملێ و ڕقوکینه‌ی سۆسیالیزمی ده‌سه‌ڵاتگه‌را، مرۆی ئازادیخواز ئه‌نارکیپێشنیاری دوو سه‌رچاوه‌ی وزەی شۆڕشگێڕ ده‌کات تاك و خۆخۆیی جه‌ماوه‌ر،ئه‌وه‌ش به‌پێی حاڵه‌ته‌کان ده‌گۆڕێت، ئایا ئازادیخواز تاکڕه‌وخوازتره؟ یان کۆمه‌کخوازتر؟ أغستن هلمونله‌ گه‌ڕان و ڕاپرسییه‌که‌وه‌، گه‌یشتۆته‌ ئه‌و ئه‌نجامه،‌ که‌ ناتوانین ئه‌وه‌ بهێنیینه‌ پێش چاومان، که‌ ئازادیخوازێکی کۆمه‌کخواز هه‌بێت ته‌واو داماڵراو بێت له‌ تاکڕه‌وخوازی.

ئه‌و ده‌مه‌ی بیروبۆچوونی دژەتاکڕه‌وی antindividualismeی هیگلی باو بوو له‌ مه‌یدانی فه‌لسه‌فی و ڕه‌خنه‌گرتنی کۆمه‌ڵایه‌تیدا (شتێنه‌رstiner) جێگه‌وپێگه‌ی شیاوی گه‌ڕاندەوه‌ بۆ تاك، ئه‌و له‌و بڕوایه‌دا بوو و پرسیای ئه‌وه‌ی ده‌کرد، مه‌گه‌ر خراپه‌کارییه‌کان و بێفه‌ڕی (خۆپه‌رستیی بۆرژوازی) نه‌بوو که‌ پاڵی نا به‌ ڕیفۆرمخوازه‌کانه‌وه‌ به‌ره‌یه‌ك دژی ئه‌و خۆپەر‌ستییه‌ دروست بکه‌ن؟ ئه‌ی له‌دایکبونی وشه‌ی سۆسیالیزمیش دژ به‌ تاکڕه‌وخوازی، هه‌ر له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌گرتبوو؟

شتێنه‌رکاکڵه‌ی تاکی تاقانه‌، به‌رز ده‌نرخێنێت و پێیوایه‌، که‌ هیچ نییه‌ له‌و بچێت و سروشتیش، هه‌ر یه‌ك دانه‌ی لێ دروست کردووه‌. ئه‌و بیروتێگه‌یشتنه‌ی ئه‌و تازه‌ترین لێکۆڵینه‌وه‌ی بایۆلۆجی پشتگیری ده‌کات. ئه‌و فه‌یله‌سوفه‌ گۆشه‌گیره‌ که‌وته‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی ئازادیخوازییه‌وه وه‌ك بێگانه‌یه‌کی سه‌یروسه‌مه‌ره‌ ته‌ماشا ده‌کرا. ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌وری مابوون، ته‌نها ئه‌وانه‌ بوون که‌ له ‌خۆی ده‌چوون، که‌چی ئه‌وه‌تا ئه‌مڕۆ ڕزگارکردنی تاك له‌ نامۆبوون** بۆته‌ ئه‌رکی سه‌ره‌کیی ئه‌م سه‌رده‌مه ‌و له‌و ڕزگارکردنه‌دا خۆی ده‌رده‌بڕێت. (سێون فیل ) له‌ بابه‌تێکدا ناڕازییه ‌و سکاڵا له‌ ده‌ست ئه‌وه‌ ده‌کات، که‌ ئه‌ده‌بی مارکسی هیچ وه‌ڵامێکی ئه‌و پرسیارانه‌ی نه‌داوه‌ته‌وه، که‌ پێویستییه‌کانی به‌رگریکردن له‌ تاك سه‌پاندونی، هه‌روه‌ها هیچیشی پێ نییە ده‌رباره‌ی ئه‌و شێوازه‌ تازه‌نه‌ی داپڵۆسین که‌ دوای سه‌رمایه‌داریی کلاسیك هاتونه‌ته‌ کایه‌وه‌، که‌چی –شتێنه‌ر پێش ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م، هه‌موو هه‌وڵ و کۆششێکی هزری خۆی خستۆته ‌گه‌ڕ دژی ئه‌و شێوازانه‌ی داپڵۆسین.

ڕاسته‌ شێوازی نووسینی –شتێنه‌رشێوازێکی په‌خشانی بووه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا تا بڵێی بریندارکه‌ر و هوروژێنه‌ر بووه‌، زۆرجاریش ڕه‌ق و وشک بووه،‌ بۆ نموونه‌ وتویه‌تی: ”هێنده‌ ده‌سه‌پاچه‌ مه‌بن و خۆتان نزم ڕامه‌گرن، له‌بریی ئه‌وه‌ی ئازادیی خۆتان به‌ خۆتان به ‌فیڕۆ ده‌ده‌ن خۆتان به‌ خۆتان بدۆزنه‌وه‌ (…) با هه‌ر یه‌که‌تان منأنای جێبه‌جێکار بێت.” ”جگه‌ له‌و ئازادییه‌، که‌ تاك بۆ خۆی ده‌ستی ده‌خات، ئازادییه‌کی دی بوونی نییه،‌ ئازادیی به‌خشراو ئازادی نییه‌، چونکه‌ ده‌سه‌ڵاتێکه‌ له‌ خۆتیان دزیوه.” هه‌روه‌ها وتویه‌تی: ”جگه‌ له‌ خۆم هیچ حاکمێك ناتوانێت بڕیاری ئه‌وه‌ بدات، که‌ من هه‌ڵه‌م یا ڕاستم.” ”من ته‌نها ئه‌و کاتانه‌ هه‌ڵه‌م، که‌ ئه‌قڵم ئازاد نییه ‌و، به‌ڵام ده‌مه‌وێت کارێك ئه‌نجام بده‌م، تۆ وه‌ك تاکێکی تاقانه‌ ده‌توانیت، هه‌موو شتێك دروست بکه‌یت، نه‌ ده‌وڵه‌ت، نه‌ کۆمه‌ڵ‌، نه‌ مرۆڤایه‌تی توانای ئه‌وه‌ی نییه‌ ئه‌و شه‌یتانه‌، واته‌ ئه‌و تاکه‌ تاقانه‌یه‌، خه‌فه ‌و سه‌رکوت بکات. بۆ ئه‌وه‌ی تاکێک ئازاد بێت، ده‌بێت ده‌ست بکات به‌ چاوپێداخشانه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و شتانه‌، که‌ له‌ باوباپیر و مامۆستاکه‌یه‌وه‌ فێریان بووه‌، ده‌بێت له‌وێشه‌وه‌ ده‌ست پێ بکات، که‌ ناونراوه‌ ڕه‌وشتی بۆرژوازی، چونکه‌ ڕه‌وشتی بۆرژوازی گۆڕه‌پانی ته‌راتێنی بۆرژوازی خۆیه‌تی و ئه‌و ڕه‌وشته‌ش زۆر نزیکه‌ له‌ ئاسمانی ئایینه‌وه‌، ئه‌ویش خۆی له‌ خۆیدا په‌ڕپووته‌ و له‌ ڕێساویاسای بۆرژوازی قه‌رزکراوه‌، چونکه‌ خۆی نه‌یتوانیوه‌ تێگه‌یشتن و بیروبۆچوونی تایبه‌ت و سه‌ربه‌خۆی دروست بکات، ناچار یاسا بۆرژوازییه‌کانی گواستۆته‌وە بۆ لای خۆی.”

شتێنه‌ربه‌ تایبه‌تی ڕه‌خنه‌ له‌ ڕه‌وشتی سێکسی ده‌گرێت، که‌ نێردراوه‌ عیلمانییه‌کان ئه‌و ڕه‌وشته‌ سێکسییه‌ (خۆشه‌ویستیشه‌یدایی)ه‌یان له‌ کریستیانیزمه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌، ئه‌وانه‌ش، هیچ گرنگییه‌ك ناده‌ن به‌ بانگه‌وازه‌ جه‌سته‌ییه‌کان و هه‌موو هه‌وڵێکی خۆیان خستۆته‌ گه‌ڕ و شه‌پازله‌ش ده‌ده‌ن له‌ ده‌موچاوی بێڕه‌وشتی، هه‌روه‌ها به‌و حوکمه‌ پێش کاتییانه‌ش‌، که‌ له‌ کریستیانیزمه‌وه‌ فێریان بوون ڕه‌شبینی له‌ناو جه‌ماوه‌ری میللیدا بڵاو ده‌که‌نه‌وە و گه‌لیشی پێ هان ده‌ده‌ن، که‌ به‌ هه‌مان دڕنده‌یی پۆلیس ڕه‌فتار بکات و بجه‌نگێت دژی ئه‌وه‌، که‌ له‌به‌ر چاوی ڕه‌شکراوه ‌و شوناسنامه‌ی بێڕه‌وشتی پێ به‌خشراوه‌، ئه‌و دڕنده‌ پۆلیسییه‌ به‌ جۆرێك ڕه‌ووشت ده‌پارێزێت، حکوومه‌ت به‌و حکومه‌تییه‌ی خۆیه‌وه‌، ئاوه‌ها نایپارێزێت.

شتێنه‌رپێش شیکردنه‌وه‌ی ده‌روونی هاوچه‌رخ ده‌که‌وێت و تێبینی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ ئێمه‌ هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ موتووربه‌ ده‌کرێین و ده‌کرێینه‌ کێڵگه‌یه‌ك و به‌ جۆرێك خووڕه‌وشته‌ ئاینییه‌کانمان تێدا ده‌چێنرێن و ڕه‌گه‌کانیان وا ئه‌ستوور و پته‌و ده‌بن، کە قووتاربوون لێیان هه‌روا کارێكی ئاسان نابێت. داپڵۆسینی ئه‌و ڕه‌وشتسازییه‌ ده‌ جار به‌ زه‌برتره‌ له‌وی پێشوو، چونکه‌ له‌ هۆشماندا ژه‌نگ هه‌ڵده‌هێنێت. ”لاوان وه‌ك ڕانه‌مه‌ڕ ڕاپێچی خوێندگاکان ده‌کرێن، له‌وێ فێری قسه‌وباسه‌ ڕزیو و سواوه‌کان ده‌کرێن، تا ئه‌و قسه‌وباسانه‌ش ته‌واو له ‌به‌ر نه‌که‌ن، به‌ باڵق و ڕه‌شید دانانرێن.” –شتێنه‌ردوژمنێکی سه‌رسه‌ختی بۆده‌قه‌کان و دابونه‌ریته‌کان بووه‌، وتوویه‌تی خوا هۆشمه‌ندی ئه‌رکه‌کان و یاساکانه‌، ئه‌وانه‌ش درۆکانن، که‌ مێشکی ئێمه‌یان پێئاخنیوه‌ و دڵمان پڕ کراوه‌ له‌و درۆیانه‌، جادووگه‌ران، پیاوانی ئایینیش کاروکاسپیان بۆته له‌ خشته‌بردنی گه‌نجان. شتێنه‌رله‌ گه‌ڕانه‌که‌یدا بۆ دۆزینه‌وه‌ی جێگه‌وپێگه‌ی شیاو بۆ تاك (التحت الشعوري)*** فرۆیدی ده‌دۆزێته‌وه‌، به‌و جۆره‌ پێشانی ده‌دات کە منأنای به‌هێز بواری که‌س نادات زاڵ ببێت به‌سه‌ریدا و ده‌سته‌مۆی بکات، ئیمپراتۆریه‌تی هزریش له‌ ئاستمندا شکست ده‌هێنێت و، منأناکه‌سێکی تر ناتوانێت ده‌ریببڕێت و پیهێنێته‌ پێش چاوی خۆی و به‌ ده‌سته‌کانی بیگرێت.

ئێمه‌ له‌و قسه‌وباسانه‌ی –شتێنه‌ردا، هاواری سه‌ره‌تای فه‌لسه‌فه‌ی بوون الفلسفة الوجودیة-philosophie extentille- ده‌بیستین، با لێره‌دا له ‌(وایدابنێن یان گریمانێک)ه‌وه‌ ده‌ست پێ بکه‌م، بۆ ئه‌وه‌ش خۆم ده‌که‌مه‌ که‌ره‌سه‌ی ئه‌و گریمانه‌(…) من ته‌نها منی خۆم به‌ کار ده‌هێنم، تا لێی بخۆم و خۆشی لێ ببینم(…) من ئه‌وه‌نده‌ هه‌م تا لێی ده‌خۆم، به‌ واتایه‌کی تر تا قوتی ده‌ده‌م، ئەگه‌ر ئه‌وه‌ مانایه‌ك ببه‌خشێت، ئه‌وه‌ ده‌به‌خشێت،که‌ من بوونم هه‌یه.‌

پێنووسه‌که‌ی – شتێنه‌رگڕ ده‌گرێت و ده‌که‌وێته‌ داوی دژایه‌تییه‌وه‌، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ که‌ خۆی له ‌به‌ره‌ی دژه‌کۆمه‌ڵدا ده‌بینێته‌وه‌ و ژیانی ناو کۆمه‌ڵگه‌ به‌ مه‌حاڵ ده‌زانێت حه‌ز و ویستی ئێمه‌ ژیانێکی گۆشه‌گیرییه‌میلله‌ت مردووه‌، منم خێر و به‌ره‌که‌تی سبه‌ینێ به‌ختیاریی میله‌ت، نه‌هامه‌تی و ناخۆشیی منه.” ئەگه‌ر به‌ دیده‌ و بیروبۆچوونی من مه‌سه‌له‌یه‌ك ڕاست بوو، ئه‌وا ئیتر ڕاسته‌، ده‌شێت به‌ بیروبۆچوونی ئه‌وان ڕاست نه‌بێت، ئه‌وه‌ گیروگرفتی من نییه‌، گیروگرفتی خۆیانه‌، با به‌رگری له‌ بیروبۆچوونه‌کانیان بکه‌ن، به‌ڵام ئه‌و ناسکی و وڕکگرتنه‌ی ئه‌و و ئه‌وانه‌ش که‌ وه‌ك ئه‌و بیر ده‌که‌نه‌وه‌، ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت، که‌ کاکڵه‌ی هزریان له‌ ده‌ره‌وه‌ی کۆمه‌ڵدایه‌، به‌ڵام ئه‌و هه‌ر که‌له‌ڕه‌قه‌ و پرسیاری ئه‌وه‌ ده‌کات، که‌ چۆن چوونه‌ ناو قاوغێکه‌وه‌ ڕێگه‌ی ئه‌وه‌ت لێناگرێت، به‌ ئاره‌زووی خۆت بژیت؟

له‌ ڕاستیدا وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ لای ئه‌و که‌سه‌یه‌ که‌ به‌ باشی له‌ تاکایه‌تیی خۆی گه‌یشتووه‌. تاك ده‌توانێت په‌یوه‌ندی دروست بکات له‌گه‌ڵ ئه‌و که‌سه‌ نزیکانه‌ی که‌ له ‌خۆی ده‌چن و دەتوانێت له‌گه‌ڵیاندا یه‌ک بگرێت. که‌سێك کاتێك کتێبێك ده‌نووسێت به‌ پێویست، پێویستی به‌ خوێنه‌ره‌، ئه‌و تاکه‌ به‌وانی تره‌وه‌ نه‌بێت به‌هێز نابێت، هه‌نووکه‌ کۆی هێزی تاکه‌کان به‌هێزتره‌. کاتێك تاکێك خۆی له‌گه‌ڵ چه‌ند ملیۆنێکی تردا ده‌بینێته‌وه‌، ئه‌و کاته‌ به‌ باشی تێده‌گات که‌ ده‌توانن داهێنان و دروستکردنکاری بکه‌نه‌ پیشه‌ی خۆیان. له‌و په‌یوه‌ندی و یه‌کگرتنه‌دا، به‌ پێویست به‌خشین و وه‌رگرتنه‌وه‌، له‌سه‌ر سه‌کۆی هاوبه‌شی سه‌قامگیر دەبن. بێگومان له‌و حاڵه‌ته‌دا که‌ ده‌بێت ئه‌و هاوبه‌شییه‌ ئازاد و ئاره‌زومه‌ندانه‌ بێت، شتێنه‌رئه‌و کۆمه‌کگه‌رییه‌ به‌ په‌یمانێکی ئازاد ده‌زانێت و سەبارەت به‌وه‌ وتویه‌تی: ”ئه‌و هاوبه‌شییه‌ تۆ به‌ کار ده‌هێنێت، داوای که‌مێکیش خۆبه‌خشینت لێده‌کات، به‌ هه‌مان شێوه‌ تۆش ئه‌و هاوبه‌شییه‌ به‌ کار ده‌هێنیت بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆت و داوای خۆبه‌خشینیشی لێده‌که‌یت. ئه‌وه‌ی گرنگه‌، ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و خۆبه‌خشینه‌ ناڕژێته‌ گۆزه‌ی ده‌وڵه‌ت و ئامێره‌کانیه‌وه‌، من ته‌نها به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی خۆم هانده‌رمن بۆ ئه‌و خۆبه‌خشینه.”

نووسه‌ری کتێبی (الواحدي و ملکیته ‌unique et sa propriété )**** کاتێك مه‌سه‌له‌ی حزب ده‌هورووژێنێت و بابه‌ته‌ سه‌رده‌مییه‌کانی ده‌خاته‌ ڕوو، نواندن و هزری نوێنه‌رایه‌تیی حزبی ده‌داته‌ به‌ر نه‌شته‌ری ڕه‌خنه‌ و ده‌رباره‌ی ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ وتوویه‌تی: ”حزب له‌ کوێ بوو، پێویسته‌ شوێنی بکه‌ویت، به‌ چاری ناچاری و به‌بێ پێچوپه‌نا و به‌ شێوه‌یه‌کی ڕه‌ها پشتگیری بیروباوه‌ڕه‌کانی بکه‌یت و له‌گه‌ڵی یه‌کانگیر بیت، ده‌بێت ئه‌ندامه‌کان کڕنووش به‌رن بۆ ویست و ئاره‌زووه‌کانی حزب، ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌و ویست و ئاره‌زووانه‌ش که‌ هیچیان تێدا به‌سته‌ نییه‌، ناشبێت به‌ هیچ کلۆجێک پرۆگرامی حزب بخەنە خانه‌ی گومانه‌وه ‌و دەبێت به‌ دڵ و به‌ گیان له‌گه‌ڵیدا بن(…) هه‌ر که‌سێکیش له‌م حزبه‌وه‌ هه‌وار بۆ لای حزبێکی تر بگوێزێتەوە، ئه‌وه‌ ئیتر ئه‌و که‌سه‌ له‌ کونی خۆی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ته‌وە و خیانه‌تکاره‌، حزب تاشه‌به‌ردێکی مۆنۆپۆلکاره.” ئا به‌و مانایه ‌و به‌و چه‌شنه‌، له‌ دیدیشتێنه‌رەوە، حزب هاوبه‌شیکار نییه‌، ته‌نها لاشه‌یه‌که‌ و هیچی تر. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ ئه‌و حزب ڕه‌فز ده‌کات، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕه‌فزکردنه‌شدا، ئه‌و هیوا و خواستی خۆی گرێداوه‌ به‌ هاوبه‌شیکاریی سیاسییه‌وه‌. ئه‌وه‌تا وتویه‌تی: ”گومانم له‌وه‌ نییه‌ که‌ که‌سانێك هه‌ن هاوبه‌شیم ده‌که‌ن. من ئه‌و که‌سانه‌ ده‌دۆزمه‌وه ‌و سوێندخواردنیش فه‌رز ناکه‌ین به‌سه‌ر یه‌کتردا.” که‌واته‌ به‌و لۆجیکه‌، ئه‌و ئاماده‌ نییه‌ بچێته‌ حزبێکه‌وه‌، که‌ چوون و ده‌ستکێشانه‌وه‌ تێیدا ئازاد و ئاره‌زومه‌ندانه‌ نه‌بێت و شتی به‌سه‌ردا فه‌رز بکرێت. ئه‌و، له‌ درێژه‌ی باسه‌که‌یدا، دژایه‌تی یه‌ك هزری و یه‌ك ڕه‌فتاریش ده‌کات.

ئەگه‌ر سۆسیالیسته‌ ئازادیخوازه‌کان( ئه‌نارکیسته‌کان) ڕه‌خنه‌یان له‌ شتێنه‌رگرتبێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ ئه‌و له‌ که‌مزانیاریی خۆیه‌وه‌ ده‌رباره‌ی –برۆدۆن، برۆدۆنی خستۆتە خانه‌ی کۆمونیزمی ده‌سه‌ڵاتگه‌راییه‌وه‌. ڕه‌خنه‌ی برۆدۆنیش له‌ شتێنه‌رله‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. برۆدۆن بڕوای وابووه‌ که‌ تاکڕه‌وی ڕیالیستییه‌کی مرۆییه‌ و کۆمه‌کگه‌ری ته‌واوکاریه‌تی.”

که‌سانی ڕێبازی هه‌ڵلووشینی تاك له‌لایه‌ن کۆمه‌ڵه‌وه‌، هیچ به‌هایه‌ك بۆ مرۆ دانانێن، ئه‌و جۆره بیروباوه‌ڕه‌ ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌ی بیروباوه‌ری هاوبه‌شکاریه‌وه‌یه‌، چونکه‌ داماڵینی تاك له‌ که‌سایه‌تییه‌که‌ی، ئەگه‌ر مانایه‌ك ببه‌خشێت، ئه‌وه‌ ده‌به‌خشێت که‌ ڕێبازێك هه‌یه‌ کۆمه‌ڵه‌ له‌ زیندوویی و جمووجۆڵه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی دادەماڵێت.

برۆدۆنڕیزکردنی تاکه‌کان به‌ ته‌نیشیت یه‌که‌وه‌، به‌بێ بوونی په‌یوه‌ندییه‌کی ئۆرگانی له‌ نێوانیاندای ڕه‌ت کردۆته‌وه‌ و به‌ یۆتۆبیای تاکڕه‌وخوازانی زانیوه‌، چونکه‌ ئه‌و بڕوای وا بووه‌ که ‌به‌رژه‌وه‌ندیی هاوبه‌شمان زۆرهو ده‌بێت وه‌ك هێزێکی مه‌زنی کۆمه‌کگه‌رایی له‌به‌ر چاو بگیرێن.

باکۆنین، له‌ هه‌مان کاتدا، تاکڕه‌وخواز و هاوبه‌شیخوازیش بووه‌. هەمیشە‌ جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ کردۆته‌وه‌، که‌ تاکی ئازاد، کۆڵه‌که‌ی کۆمه‌ڵی ئازاده”‌. ئه‌و هه‌ر له‌و لۆجیکه‌شه‌وه‌ ڕوانیویه‌ته‌ مافه‌کان، که‌ ده‌بێت مافه‌کانی کۆڕ و کۆمه‌ڵه‌کان دابین بکرێن. بۆ نموونه‌ مافی چاره‌نووس، به‌ جیابوونه‌وه‌شه‌وه‌ به‌و مه‌رجه، که‌ تاک سوودمه‌ند بێت ده‌بێت تاك له‌وه‌دا ئازاد بێت و بتوانێت بڕیاری ئه‌وه‌ بدات، که‌ ئایا لای په‌سه‌نده‌ سه‌ر به‌ کۆمه‌ڵ بێت، یا نه‌بێت؟ ئه‌و کاته‌ بەپێی بڕیاری خۆی، چه‌نده‌ سه‌ر به‌ کۆمه‌ڵه‌، هێنده‌ی ئه‌وه‌ ئه‌رك بکه‌وێته‌ سه‌ر شانی، واته‌ ده‌بێت تاك به‌ بڕیاری خۆی ببێته‌ هاوبه‌شیکار، یا نه‌بێته‌ هاوبه‌شیکار. هه‌روه‌ها ده‌بێت ئازاد بێت له‌ کوێ ده‌یه‌وێت بژی بتوانێت بژی، له‌ بیابان، له‌ شاخ، له‌ جه‌نگه‌ڵ وتاد. هه‌ر تاکێکیش ئازاده‌ له‌ خۆسزاداندا، واته‌ مافی په‌یڕه‌وکردنی خۆسزایی ده‌رباره‌ی کرداره‌کانی خۆی، هیچ لایه‌ن و که‌سێکی تر بۆی نییه‌ سزای هیچ لایه‌ن و که‌سێکی تر بدات. مرۆ چه‌نده‌ هۆشمه‌نده‌ له‌ هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا، هێنده‌ش هۆشمه‌نده‌ به‌ کرداره‌کانی خۆی و سزادانیش. کۆمه‌ڵ‌ ده‌رهه‌ق به‌ تاك ئه‌رکه‌کانی زۆرترن له‌ مافه‌کانی، کۆمه‌ڵ‌ ناتوانێت هیچ جۆره‌ چاودێری و ده‌سه‌ڵاتێك بسه‌پێنێت به‌سه‌ر تاکدا، سه‌باره‌ت به‌و تاکانه‌ش که‌ هێشتا باڵق و ڕه‌شید نین، هه‌موو ئه‌رکه‌کانیان له‌سه‌ر شانی کۆمه‌ڵه‌.

باکۆنینکاتێك دێته‌ سه‌ر باسی ئازادیی ڕه‌ها و کامڵ، ده‌ست ده‌کات به‌ زیاده‌ڕۆیی و ده‌که‌وێته‌ سه‌ر که‌ڵکه‌ڵه‌ی سنووربه‌زاندن و قه‌به‌کردنی بابه‌ته‌کان و وتویه‌تی: ”خۆم چۆنم ده‌وێت، ده‌توانم ئاوه‌ها هه‌ڵسوکه‌وت به‌ که‌سایه‌تیی خۆمه‌وه‌ بکه‌م، ته‌مه‌ڵ بم، یا بزێو و گورجوگۆڵ، به‌ که‌رامه‌ته‌وه‌ به‌ ڕه‌نجی شانی خۆم بژیم، یا نێتخراپ و چڵیتانه‌، متمانه ‌و سۆز و به‌زه‌یی که‌سانی تر به‌ کار بهێنم بۆ خۆم و سوودی لێوه‌ربگرم، به‌ڵام به‌و مه‌رجه‌، که‌ ئه‌و متمانه‌ و سۆز و به‌زه‌ییه‌ ئاره‌زومه‌ندانه‌ پێم به‌خشرابێت، هه‌روه‌ها بۆشم هه‌یه‌، به‌دڕه‌وشتانه‌ بچمه‌ ناو هاوبه‌شییه‌کانه‌وه ‌و خراپیان بکه‌م، ئازادیی تاک و گشتیش بشێوێنم، ئه‌وه‌ی بۆ خۆمی به‌ ڕه‌وا ده‌زانم، به‌ ڕه‌وای نه‌زانم بۆ که‌سانی تر” ”ئەگه‌ر به‌ ئازادی به‌رگری نه‌کرا له‌ ئازادی، ئه‌وا نه‌ به‌رگری لێده‌کرێت، نه‌ پێویستیشه‌ لێی بکرێتله‌وه‌ تۆقێنه‌رتر نییه‌ که‌ به‌ ناوی ئازادیپاراستنه‌وه‌ له‌ ئازادی بدرێت.

باکۆنینده‌رباره‌ی بێڕه‌وشتی، بڕوای وا بووه‌، که‌ بێڕه‌وشتی له‌ بۆگه‌نی و خراپی کۆمه‌ڵه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. هه‌ر له‌و ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌، ڕووخاندنی کۆمه‌ڵی به‌ ئه‌رک و پێویستییه‌کی مێژوویی زانیوه‌. ئه‌و بڕوای وا بووه‌ که‌ ڕه‌وشتبه‌رزی پابه‌ندی ئازادییه ‌و ته‌سکردنه‌وه‌ی بواری ئازادی و سه‌پاندنکاری له‌ ژێر په‌رده‌ی پارێزگاریی ڕه‌وشتدا، خۆی له‌ خۆیدا، نه‌ك هه‌ر لێدانه‌ له‌ ڕه‌وشت، به‌ڵکوو داپڵۆسینییشه‌. هه‌نووکه‌ هه‌وڵی نه‌هێشتنی بێڕه‌وشتی مایه‌پووچ بووه‌، بۆته‌ هۆی به‌رفراوانکردنی بێڕه‌وشتی، سه‌پاندنی یاسای توندوتیژ بێسوود بووە و هه‌ر بێسوودیش ده‌بێت، چونکه‌ تێسره‌واندنه‌ له‌ ئازادیی تاک.‌

ده‌رباره‌ی ئه‌و که‌سانە که‌ گیروگرفتی ده‌ماغیان هه‌یه‌، یا ته‌مه‌ڵن، یا خراپه‌کارن، باکۆنینله‌وه‌ زیاتر که‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا بووه‌ کە مافه‌ سیاسییه‌کان دەبێت لەو کەسانە وه‌ربگیرێته‌وه‌، له‌گه‌ڵ ‌‌هیچ جۆره‌ سزایه‌کی تردا نه‌بووه‌. تاك مافی ڕه‌وای خۆیه‌تی ده‌سبه‌رداری هه‌موو مافه‌کانی خۆی ببێت. سه‌باره‌ت به‌ تاوانه‌کانیش، ده‌بێت وه‌ك نه‌خۆشییه‌ك هه‌ڵسوکه‌وتیان له‌گه‌ڵدا بکرێت و ده‌بێت سزاکان چاکسازی بن، نه‌ك هه‌ر سزای ڕه‌قوته‌ق بن، ده‌بێت تاکه‌کان ئه‌و مافه‌شیان هه‌بێت، بڕیاره‌ یاساییه‌کان ڕه‌ت بکه‌نه‌وه ‌و ملکه‌چیان نه‌بن، ده‌بێت تاك بتوانێت خۆی دەر‌بڕێت و بڕیاری ئه‌وه‌ بدات، که‌ بێبه‌رییه‌ له‌ کۆمه‌ڵ ‌و له‌ کۆمه‌ڵ‌ بچێته‌ ده‌ره‌وه ‌و ئه‌رکی پاراستنی کۆمه‌ڵ‌ له‌ کۆڵی خۆی بکاته‌وه.‌

باکۆنینله‌گه‌ڵ بڕوای ته‌واوی به‌ ئازادی ڕه‌های تاکدا، گرنگییه‌کی مه‌زن و تایبه‌تی داوه‌ به‌ مه‌سه‌له‌ کۆمه‌ڵگه‌ری من ئازاد نیم، ئەگه‌ر ئازادییه‌که‌م له‌ ئازادیی ئه‌وانی تره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌گرتبێت.” ئازادیی تاکڕه‌وی مرۆ ناگاته‌ مه‌نزڵ، ئەگه‌ر ئازادیی هه‌موو تاکه‌کانی تر نه‌بێته‌ ته‌واوکاری، ئه‌وه‌ش خۆی له‌ خۆیدا بریتییه‌ له‌ هاوبه‌شیی ئاره‌زوومه‌ندانه. ‌-باکۆنینبڕوای وا بووه‌ که‌ هاوبه‌شییه‌کان خه‌ڵکی زۆر ڕاده‌کێشێت، ئه‌و بڕوایه‌شی له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو، که‌ هاوبه‌شییه‌ ئاره‌زوومه‌نده‌کان زۆر لایه‌نی هه‌مه‌جۆری باشیان هه‌یه‌، ئا له‌و حاڵه‌ته‌شدایه‌، که‌ به‌ باشی ده‌رده‌که‌وێت، که‌ تاکڕه‌و زیاتر کۆمه‌ڵخوازه. سه‌باره‌ت به‌و مه‌سه‌له‌یه ‌باکۆنینهیچ نه‌رمونیانییه‌کی نه‌نواندووه‌، به‌رامبه‌ر به ‌خۆپه‌رستیبه‌ مانا وشک و توندوتیژه‌که‌ی. به‌ واتایه‌کی تر، نه‌رمونیانی له‌گه‌ڵ تاکخوازیی بۆرژوازی، که‌ هانی تاك ده‌دات ببێته‌ دڕنده‌یه‌کی لرفلێده‌ر. به‌ بیروبۆچوونی ئه‌و، ئه‌و جۆره‌ تاکه‌ گۆشه‌گر و نامۆیه‌، مردووییه‌کی هزری و وره‌یی و مادیشه‌ له‌ هه‌مان کاتدا.

ئه‌قڵییه‌تی –باکۆنینئه‌قڵییه‌تێکی ته‌باییکردن و پێکه‌وه‌گرێدانی فراوانه‌، واته‌ بانگه‌واز و هه‌وڵدانه‌ بۆ دروستکردنی پردێك لەنێوان تاك و بزووتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ردا، هه‌موو ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی بریتییه‌ له‌ په‌یوه‌ستبوون و شوێنکه‌وتنی به‌خشینو وه‌رگرتنه‌وه‌، واته‌ ئاڵوگۆڕکاری نێوان تاك و بزووتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر. زیره‌کتره‌کانتان، به‌هێزتره‌کانتان، له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و بازنه‌یه‌دا نین، واته‌ ئه‌وانه‌ش پێویستییان به‌و په‌یوه‌ندییه هه‌یه ‌و به‌رهه‌می ئیراده‌ی جموجۆڵی جه‌ماوه‌رین و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و بازنه‌یه‌ هه‌ڵناکه‌ن و ناژین.

میراتگره‌ ڕۆحانییه‌کانی**** –باکۆنین، واته‌ ئازادیخوازه ‌ئه‌نارکییه‌ئیسپانییه‌کان، له‌گه‌ڵ بڕوای ته‌واویاندا به‌ هاوبه‌شیخوازی، له ‌گه‌رمه‌ی شۆڕشی1936دا تاك له ‌یاد ناکه‌ن، به‌ ئاشکرا، ده‌ستی ڕێز ده‌خەنە ‌سه‌ر سه‌ربه‌خۆیی تاك و به‌رز ده‌ینرخێنن دییغو أباد دو سانتیانوتویه‌تی: حه‌ز و ویستی تاکخوازی له‌ بن نایه‌ت و له‌ داهاتووشدا به‌ هه‌زاران شێوه‌ خۆی ده‌رده‌بڕێت و هیچ هێزێکیش ناتوانێت خۆی بدات له ‌قه‌ره‌ی و بیگه‌وزێنێت، تاکڕه‌وخوازی گوێ ناداته‌ کۆسپه‌کان و به‌رده‌وام گوژمی خۆی به‌تینتر ده‌کات، تا زه‌مینه‌ی خۆی ده‌خوڵقێنێت و خۆی ده‌سه‌لمێنێت.

سه‌رچاوە: التحرریة من العقیدة الی الممارسه‌/دانییل غریین

*بڕوانه‌ کۆتایی کتێبه‌که،‌ بابه‌تی ته‌واوکارییه‌کان ده‌رباره‌ی شتێنه‌ر./ وع

** نامۆبوون، aliénation لای مارکس به‌ مانا ئاسایی و یاساییه‌که‌ی به‌ مانای پرۆسیسی فرۆشتن vente دێت. له‌ مارکسیزمدا که‌سی نامۆ ئه‌و که‌سه‌یه‌ که‌ ئه‌قڵ و جه‌سته‌ی خۆی ده‌فرۆشێت به‌ هزری بۆرژوازی و له‌ ڕووی ئایینی، ئابووری و سیاسییەوە نامۆ ده‌بێت و ملکه‌چه‌كپێکردن و داپڵۆسینی کارێکی ئاسان ده‌بێت.-وع

*** ما التحت الشعوريم بۆ وشه‌ی subconscien به‌کارهێناوه‌، بۆ که‌مهۆشمه‌ندی، یا بۆ ئه‌و ئاسته‌ که‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ هۆشمه‌ندی، واته‌ هۆشمه‌ند نییه‌، به‌ڵام ده‌توانێت بگاته‌ هۆشمه‌ندی. وع

**** له‌وێدا له‌بریی ڕۆحانییه‌کان، ده‌توانین ده‌روێش، مورید، زاهد و پیری ته‌ریقه‌ت به‌ کار بهێنین، ئه‌وه‌ زیاتر لای سۆسیالیسته‌ ده‌سه‌ڵاتگه‌راییه‌کان باوه‌، چونکه‌ ئه‌وان فه‌لسه‌فه ‌و ڕێبازه‌که‌ی خۆیان به‌ ئایین و ڕاستیی ڕه‌ها ده‌زانن و مامۆستاکانی ئه‌و ڕێبازه‌ش، به‌ دوایین پێغه‌مبه‌ری ڕێبازه‌که‌ ده‌زانن. به‌داخه‌وه‌ ناو به‌ناو لای ئه‌م یا ئه‌و سۆسیالیستی ئازادیخوازیش ئه‌وه‌ به‌دی ده‌که‌ین، جا بۆ ئه‌وانه‌، هه‌ر ئه‌وه‌م له‌ ده‌ست دێت، بڵێم، جارێكبرۆدۆنله‌ نامه‌یه‌کیدا بۆ –کارل مارکسنووسیویه‌تی: تکایه‌ با تۆ و من هه‌وڵی ئه‌وه‌ نه‌ده‌ین ئایینێکی نوێ دروست بکه‌ین، با ئه‌و ئایینه‌ زانست و لۆجیکیش بێت. وك

***** الواحدي و ملکیته‌، کتێبی ئه‌و فه‌یله‌سوفه ‌1806-1856 لای هه‌ندێك ڕه‌خنه‌یه‌ له‌ لیبریالیزمی سیاسی، به‌ڵام دانییل غریین به‌ ته‌باییکردنی کۆمونیزم و ئازادیی تاکی ده‌زانێت. و.ع

 

Advertisements

سه‌روه‌ری یاسا و دادگە، كه‌مپه‌ینی ده‌ستبه‌سه‌راگرتنه‌كه‌ی له‌نده‌نی بڵاوه‌ پێكرد، ئەوەش شتێكی چاوه‌ڕوانكراو بوو

زاهیر باهیر

له‌نده‌ن 28.02.2012

ئەو كەمپەینەی كە لە ڕۆژی 15.10.2011 دەستیپێكرد و نزیكەی 4 مانگ و نیوی خایاند، سەرلەبەیانی زووی ئەمڕۆ ،28.02.2012 ، كۆتایی هات.

لە دەوروبەری كاتژمێری 12.30 سه‌رله‌به‌یانی ئه‌مڕۆدا ژمارەیەكی زۆر لە پۆلیس بە هەموو پێویستییەكانی لێدان و شەڕەوە بە هەڵوێستێكی شەڕەنگێزانەوە لەگەڵ ئامادە بوونی ژمارەیەكی زۆری تری پۆلیس بۆ كاتی پێویست و بە یارمەتی ژمارەیەك لە كارمەندانی دیکە بۆ یارمەتیدانی پۆلیس كە پێیان دەڵێن Bailiffs هەڵیانكوتایە سەر كەمپەكە و تەنها پێنج خولەكیان مۆڵەت بە خه‌ڵكه‌كه‌ دا، تاكو شوێنەكە بەجێبهێڵن. لەهەمان كاتدا خۆیان كەوتنە هەڵوەشاندنەوەی هەموو چادرەكان و هەرچییەك لەو ناوەدا هەبوو. سەرئەنجام پاش سووكه‌ شه‌ڕێك و دەستگیركردنی 20 كەس و برینداربوونی چەند كەسێك كەمپەكە چۆڵ كرا.

شایانی باسە كە بزنس (كۆمپانیا گەورەكان) و خاوەن زەوییەكە و كەنیسە هەر لە سەرەتاوە دەیان ویست ئەو كه‌مپه‌ینه‌ له‌وێدا هه‌ڵكه‌نن، هه‌رچه‌نده‌ لە دواییدا كەنیسە لە ژێر فشاری خەڵكانی خۆیی و دەرەوەی خۆیدا لەو بڕیارە كشایەوە. بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی كه‌مپه‌ینه‌كه‌ كۆمپانیاكان و خاوه‌ن زه‌وییه‌كه‌ سکاڵای یاسایییان لە دادگەدا بە بیانووی پیسوپۆخڵی كەمپەكە، زیادبوونی دز یو تاوان لەو ناوەدا، ڕێگرتن لە سەردانیگەرانی كه‌نیسه‌ و خەڵكانی ئاسایی لە كاروباری ڕۆژانەیاندا، نه‌بوونی ئاسایش و په‌یڕه‌وینه‌كردنی پلانی سه‌لامه‌تی هەروەها بیانووی ناشیرینی دیمەنی كەمپەكه‌ش، تۆمار كرد. گەرچی لە دادگەدا لەلایەن پارێزەری كەمپەكەوە بە بەڵگەنامەوە هەموو بیانووەكانی بزنس و خاوەن زەوییەكە، ڕەتكرانەوە، سەرەڕای ئەوەش دادگە لە ڕۆژی 20.02.2012 بڕیاری ئەوەی دا كە دەبێت شوێنەكە چۆڵبكرێت و هیچ شوێنەوارێكی كه‌مپه‌ینه‌كه‌ نەمێنێت، ئیتر پۆلیسیش سەرلەبەیانی ئەمڕۆیان بە هەل و كاتێكی باش زانی له‌ جێبه‌جێكردنی بڕیاره‌كه‌ی دادگەدا بۆ هێڕش كردنە سەر كەمپەكە.

هه‌ڵبه‌ته‌ من لێره‌دا باس له‌ چونیەتی دروستبوون و ئامانجی ئه‌و كه‌مپه‌ینه‌ ناكه‌م ، چونكه‌ ئه‌مه‌ له‌ كاتی خۆیدا له‌ وتارێكدا، بڵاوكردۆته‌وه‌‌. ئه‌وه‌ی كه‌ لێره‌دا ده‌مه‌وێت بیڵێم كۆتاییهێنانی كەمپه‌ینه‌كه‌یه‌ گه‌رچی جێگەی داخه‌‌، به‌‌ڵام ئه‌م سه‌رئه‌نجامه‌ش، واته‌ به‌ده‌رنانیان له‌و شوێنه‌ به به‌كارهێنانی یاسا و ‌ زۆری پۆلیس له‌ ژێر فشاری بزنس و كۆمپانیا گه‌وره‌كاندا ، كارێكی چاوه‌ڕوانكراو بوو.

له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نكورتی ئه‌م شێوه‌یه‌ی ئەمجارە له‌ خه‌باتدا، كه‌ كاری ڕاسته‌وخۆ بوو، به‌ده‌ر له‌ كۆنترۆڵی پارت و ڕێكخراوه‌ سیاسیه‌كان ، ‌ گرتنه‌به‌ری ئه‌م جۆره‌ چالاكیانه‌ ،كاریگه‌ری خۆی هه‌یه‌ و ئه‌زموونێكی باشیشه‌ بۆ كوردستان و شوێنه‌كانی دیکەی وه‌كو ئه‌وێ ، كه‌ كاری ئاوا به‌ده‌ر له‌ خواستی پارته‌كان و سەر‌كرده‌ ناودار و ناسراوه‌كان به‌ ئه‌نجام بگه‌یه‌نرێت.

سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ درێژخایه‌ن نه‌بوو، هه‌روه‌ها نه‌بووه‌‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ری ، به‌ڵام به‌ڕای من، ئامانجی خۆی له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و‌ قه‌واره‌ ‌ بچووكه‌ی خۆیدا پێكا ، وەكو: هایلایتكردنی به‌ربه‌ریه‌تی ئه‌م سیسته‌مه‌، وه‌ك كه‌مپه‌ینێكی گه‌وره‌ی پڕۆپاگه‌نده‌ بۆ خواسته‌كانی كه‌مپه‌ینه‌كه به‌ ڕاكێشانی سه‌رنجی خه‌ڵكانێكی زۆر ، چالاكییەك كە له‌ ده‌ره‌وه‌ی ‌ خواستی پارت و ڕێكخراوه‌ سیاسییه‌كان به‌ چه‌پ و ڕاست و لیبراڵیانه‌وه، ئەنجامدرا‌ ، به‌كارهێنانی دیمۆكراسی ڕاسته‌وخۆ له ده‌ركردنی ‌ بڕیار و كردنی چالاكییه‌كانیاندا، په‌یڕه‌ویكردنی پرسی ئاسایش و سه‌لامه‌تی خودی خه‌ڵكانی كه‌مپه‌كه‌ و سەردانیگەرانی، نانه‌وه‌ی كێشه‌یه‌كی گه‌وره و درو‌ستكردنی مشتومڕێكی پەیگیرانەی له‌ نێوانی پیاوانی كه‌نیسه‌ سەبارەت بە خستنه‌ڕووی ئه‌و ڕاستییه‌ كه‌ ئایا كه‌نیسه‌ ده‌بێت چ لایه‌ك هه‌ڵ ببژێرێت ؟ واته‌ له‌گه‌ڵ هه‌ژاران و به‌ش خوراواندا بێت یا له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌مه‌ندان و زۆرداران و ده‌سه‌ڵاتداراندا؟ په‌ره‌دان به‌ گیانی به‌یه‌كه‌وه‌هه‌ڵكردن ‌و پێكه‌وه‌ژیان و كاركردن به‌ هه‌ره‌وه‌زی و دا‌به‌شبوونی كار و فه‌رمانه‌كان به‌ڕێكوپێكی، به‌ئاگابوونی زیاتر له‌ كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووریی و نیشتەجێی و ڕۆشنبیری و سیسته‌می په‌روه‌رده‌كردن له‌ به‌ریتانیا و په‌یوه‌ستبوونی زیاتر به‌ كۆمۆنێته‌كانه‌وه‌ و كاركردن له‌گه‌ڵیاندا، ئه‌مانه‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵكانی شاره‌زاوه‌ كه‌ له‌ گۆڕه‌پانی كه‌مپه‌كه‌ یا له‌ناو چادرێك كه‌ هه‌ر بۆ موحازه‌ره‌دان بوو، تیشكیان ده‌خرایه‌ سه‌ر، ڕێزگرتن له‌ ڕای جیاوازی یه‌كتری و هه‌بوونی هه‌موو ئازادییه‌ك له‌ ڕاده‌ربڕین و به‌كارهێنانی مایكرۆفۆنه‌كاندا، هه‌بوونی قاوه‌خانه‌ و چێشتخانه‌ و‌ كتێبخانه‌‌ و چادری فریاگوزاریی له‌ هه‌بوونی كێشه‌ی ته‌ندروستیدا، شوێنی ده‌ركردنی بڵاوكراوه‌ی كه‌مپه‌كه‌ و چادری به‌ ئاگاهێنانه‌وه‌ی خه‌ڵكی له‌ مافی یاساییان و چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانیان له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی پۆلیس و دادگەدا، ئه‌مانه‌ و‌ گه‌لێكی دیکە، كه‌ هه‌ر هه‌موویان‌ ئه‌زموونێكی گه‌وره‌بوون به‌ڵام له‌ شوێنێكی بچووكدا، كه‌ ده‌بن و ‌ بوونه‌ته‌ وانه‌یه‌كی به‌ سوود بۆ هه‌موو لا‌یه‌كمان.

ئه‌وه‌ی كه‌ من لێره‌دا ده‌مه‌وێت تیشكی زیاتری بخەمە سەر ته‌نها دوو خاڵه‌:

خاڵی یه‌كه‌م : یاسا و سه‌روه‌رێتی یاسا، كه‌ له‌ وڵاتێكی وه‌كو بریتانیادا چۆن بووه‌ته‌ ‌كۆت و زنجیرێك و ئاڵاوه‌ته‌ ‌ گه‌ردنی هه‌موو ئازادیخوازان و ئه‌وانه‌ی كه‌ بیانه‌و‌ێت هه‌ر به‌ حاڵ نه‌ك ته‌نها گۆڕانكارییه‌كی بچووك بكه‌ن، به‌ڵكو گه‌ر بیشیانه‌وێت ده‌ستی بۆ به‌رن و بیری لێ بكه‌نه‌وه. هه‌ر به‌م ‌ یاسایه‌، ده‌توانرێت هه‌موو كار و چالاكییه‌كانیان پێ هه‌ڵبوه‌شێنرێته‌وه‌ ، خۆ هه‌ر پێیه‌كیش خوار دابنێن ، پۆلیس ده‌توانێت به‌ ‌ پاڵه‌په‌ستۆ به‌ره‌و پۆلیسخانه‌ و دواتریش داداگە، ڕاپێچیان بکات.

له‌ ئه‌مڕۆی بریتانیادا ، سه‌روه‌رێتی یاسا، بوار و قه‌واره‌ی ئازادی و سه‌رجه‌می چالاكییه‌كانی وا بەرته‌سك كردۆته‌وه‌ كه‌ ئەستەمه‌ له‌ ژێر سایه‌ی یاسادا بتوانرێت شتێك بكرێت كه‌ ئه‌نجامێك بداته‌ ده‌ست . چونكه‌ ڕه‌نگه‌ سه‌روه‌رێتی یاسای پێ له‌كه‌دار و له‌ق بكرێت، كه‌ ئه‌وه‌ش له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵات و بزنسه‌وه‌ ‌ قه‌بوڵ ناكرێت، ئیدی هه‌ر له‌ په‌خشكردنی بانگه‌وازێكه‌وه‌ ، كردنی لفلێتینێكه‌وه‌ لە به‌ ئاگاهێنانه‌وه‌ی خه‌ڵكی لە كێشەیەك، تا خۆپیشاندانێكی بچووك، گردبوونه‌وه‌ له‌ سه‌ر شۆسته‌یه‌ك له‌به‌رده‌می دوكانێكدا ، له‌به‌رده‌می ئۆفیسێكدا، كه‌نیسه‌یه‌كدا ، مزگه‌وتێكدا، كردنی پرۆتێستێكی بچووك له‌ هه‌ر شوێنێكدا، مانگرتن و پشتیوانی و به‌ ده‌مه‌وه‌چوونی مانگرتنێكه‌وه‌ له‌لایه‌ن كرێكاران كارگه‌رانی دیکەوه‌، نووسینێك، كۆبونه‌وه‌یه‌ك سه‌باره‌ت بە هاندانی خه‌ڵكی بۆ به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی نادادپه‌روه‌رێتی كۆمه‌ڵایه‌تی ، یا پڕوپاگه‌نده‌كردن دژی لایه‌نێك، دژی كه‌سێكی پله‌و پایه‌دار كه‌ ڕه‌وایه‌ ‌ ئه‌مه‌ی دژ بكرێت، دژی قاوه‌خانه‌یه‌ك، چێشتخانه‌یه‌ك یا شوێنێكی وه‌كو مه‌كدۆناڵد، به‌رگه‌ركینگ و گه‌لێكی دیکە. ئیتر هه‌ر له‌ ژێر ناوی پاراستنی ئاسایش، نانه‌وه‌ی پشێوی ، به‌رگرتن له‌ هاتوچۆی خه‌ڵكی كه‌ ڕه‌نگه‌ ببیته‌ هۆی نوچدانی زه‌لامێك له‌ كاتی تێپه‌ڕبوونیدا، یا بە‌ بیانووی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌مه‌ی ‌ ده‌كرێت له‌سه‌ر زه‌وی یا له‌به‌رده‌م موڵكی تایبه‌تی كه‌سانێكدا یا كۆمپانیایه‌كدایه‌ .

بەم شێوەیە‌ ئه‌و یاسایه‌ی كه‌ هه‌یه‌ ئه‌وه‌نده‌ بیانوو ده‌داته‌ ده‌ست پۆلیس و دادگە و ده‌سه‌ڵات، كه‌ هه‌رچۆن بجوڵێیته‌وه‌ به‌ یه‌كێك له‌ به‌نده‌كانی ئه‌و یاسایه‌ ده‌توانرێت باڵبه‌ست و په‌لبه‌ست بكرێیت و ناویشت لای پۆلیس بچێته‌ لیستی ڕه‌شه‌وه‌ ، دواتریش خۆ ئەگه‌ر چاودێریش نه‌كرێی له‌لایه‌ن پۆلیسه‌وه‌ ئه‌وه‌ بێگومان پەروەندەیەكت له‌ لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌ بۆ دروست دەکرێت.

شایانی باسه‌ گه‌ر لێره‌دا بڵێم به‌تایبه‌تیكردنی شوێن و كه‌رته‌ گشتییه‌كانی سه‌ر به‌ ده‌وڵه‌ت، لایه‌نه‌ خراپه‌كانی هه‌ر ئه‌وانه‌ ‌ نین‌ كه‌ گه‌لێكمان ده‌یانزانین، به‌ڵكو ته‌نانه‌ت ده‌توانرێت كه‌ ڕاوه‌ستانی خه‌ڵك یا كردنی پرۆتێستێك له‌ به‌رده‌میاندا، له‌ ڕوی یاساییه‌وه‌ به‌ كارێكی نایاسایی و قه‌ده‌غه‌كراو دابنڕێت له‌ژێر به‌ند و بڕگه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و شوێنه‌ موڵكی خه‌لكه‌ ، واته‌ موڵكی تایبه‌تییه‌. ته‌نانه‌ت گه‌لێك شەقام و كۆڵان له بریتانیادا، پیاسه‌كردن یا ڕۆیشتن به‌ناویاندا قه‌ده‌غه‌یه‌، چونكه‌ تایبه‌تییه‌.‌

كه‌چی سه‌یره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ ئۆپۆزۆسیۆنی هه‌موو وڵاتان به‌ كوردستانیشه‌وه‌ به‌ شانو و باڵی یاسا و سه‌روه‌رێتی ئه‌و یاسایه‌دا هه‌ڵده‌ده‌ن، كه‌ ئێمه‌ لێره‌ به‌ده‌ستییه‌وه گیرمان‌ خواردووه‌، خه‌ڵكه‌ هه‌ژاره‌كه‌ش دوایان ده‌كه‌ون بەبێئه‌وه‌ی بیر له‌وه‌ بكه‌نه‌وه‌ كه‌ یاساش وه‌كو هه‌موو شتێكی دیکە له‌م جیهانه‌دا، چینایه‌تییه‌.

دووهه‌م: بڕیاره‌كه‌ی داداگە به‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌م كه‌مپه‌ینه‌ و بڵاوه‌پێكردنیان ، وه‌كو له‌سه‌ره‌وه‌ باسم كرد‌ ، كارێكی چاوه‌ڕوانكراو بوو، له‌ هه‌مان كاتیشدا نابێت نائومێدیمان بداتێ، به‌ڵكو له‌ بری ئه‌وه‌ ده‌بێت خاڵی لاوازی بزووتنه‌وه‌كه‌مان بزانین و ببێته‌ ده‌رسێك بۆمان، تاكو له‌ داهاتوودا سوودی لێ وه‌رگرین.

به‌ڕای من بەتەنها گردبوونه‌وه‌ی خه‌ڵكی له‌ شوێنێكدا و چووونه‌ سه‌رشه‌قامه‌كان و خۆڕێكخستنیان له‌وێ، بەس نییه‌، چونكه‌ كه‌سێك ناتوانێت بزانێت چاره‌نووسی كردنی چالاكییه‌كی درێژخایه‌ن ، مانگرتن و خۆپیشاندانێكی چه‌ند ڕۆژی یا بزووتنه‌وه‌یه‌ك، به‌ره‌و كو‌ێ ده‌ڕوات و چی به‌سه‌ردێت، چونكه‌ هه‌موو ئه‌و چالاكییانه‌ پابه‌ند‌ن به‌ چه‌ند هه‌لومه‌رجێكی خۆیی و بابه‌تییه‌وه‌، كه‌ له‌ هه‌مان كاتیشدا هه‌بوونی ئه‌م هه‌لومه‌رجانه‌ش قابیلی ئاڵوگۆڕو چڕ بوونه‌وه‌ی بارو دۆخ و زه‌مینه‌كه‌ن.

ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م گرنگه‌ و ده‌بێت كاری له‌سه‌ر بكرێت ، خۆڕێكخستنی خودی خه‌ڵكی خۆیه‌تی پێشهاتنە سەر شەقامیان سه‌باره‌ت به‌ پێداویستیه‌كانی ژیانیان. به‌ واتایه‌كی دیکە باشتره‌ كه‌ خۆ ڕێكخستنیان هانیان بدات بچنه‌ سه‌ر شه‌قام یا هه‌ستان به‌ هه‌ر چالاكیه‌ك ، زیاتر له‌وه‌ی كه‌ خه‌ڵكی له‌سه‌روبه‌ندی لێکشاوه‌كه‌دا خۆیان ڕێكبخه‌ن . گه‌رچی خۆڕێكخستن له‌ كاتی ڕودانی ڕوداوه‌كاندا كارێكی باش و گه‌لێك پۆزەتیڤە به‌ڵام خۆڕێكخستن له‌و قۆناخه‌دا ، سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ كارێكی گران و ئاڵۆز ده‌بێت به‌پێی تێپەربوونی ڕوداوه‌كان به‌ په‌له‌، هه‌میشه‌ش ئاوه‌ڵا ده‌بێت بۆ كه‌رت بوون و دەستەمۆكردن و كۆنترۆ كردنییان له‌لایه‌ن پارت و ڕێكخراوه‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌ ، كه‌ به‌ ڕێكخراوه‌یی دێنه‌ سه‌ر شەقام و ده‌شزانن چییان ده‌وێت و ده‌مێكیشه‌ له‌ ئاماده‌باشی ئه‌وه‌شدان.

من لێره‌دا نامه‌وێت باس له‌وه‌ بكه‌م كه‌ پێش ئه‌وه‌ی ڕوداوه‌كان ڕامان كێشێنه‌ سه‌ر شه‌قام، ده‌بێت چی بكه‌ین و چۆن خه‌ڵكی خۆی ڕێك بخات پێش هاتنه‌ ‌‌ سه‌ر شەقام ، چونكه‌ من ئه‌مه‌م له‌ بابه‌تێكی تایبه‌تیدا له‌ ژێر ناوی بۆچی دروستكردنی گروپه‌ لۆكاڵییه‌كان زه‌رورییه؟‌ لە مانگی ڕابوردوودا بڵاوكردەوە و به‌ درێژی لەسەری دوواوم‌.‌

الأناركية من النظرية إلى الممارسة / 37

ضعف الادارة الذاتية

غي خضم هذا، التجارة الخارجية والائتمان بقي بيد القطاع الخاص لأن الحكومة الجمهورية البرجوازية أرادت هذا. صحيح أن الدولة كانت تسيطر على البنوك، لكنها أخذت حذرها من أن تضعها تحت الادارة الذاتية. العديد من الجماعيات كانت بدون راسمال للعمل وكان لا بد أن يتمولوا من الموارد المسيطر عليها في ثورة تموز 1936. لذلك كان يجب أن يهتموا بحاجاتهم اليومية مع الاستفادة من الفرص كالاستيلاء على المجوهرات والأغراض الثمينة العائدة للكنائش، الرهبان، أو الفارين من مؤيدي فرانكو. الكونفدرالية الوطنية للعمل اقترحت إنشاء “بنك كونفدرالي” لتمويل الادارة الذاتية. لكن هذا كان خياليا أن يحصل بسبب المنافسة مع الرأسمال الخاص الذي لم يتم جمعنته. الحل الوحيد كان في وضع كل الرأسمال المالي في أيدي البروليتاريا المنظمة، لكن الكونفدرالية الوطنية للعمل حوصرت في الجبهة الشعبية، ولم تتجرأ على الذهاب أبعد من هذا.

العقبة العظمى كانت على نحو متزايد فتحت العداء على الادارة الذاتية مبينة هذا عبر قوى سياسية مختلفة في اسبانيا الجمهورية. لقد كان محفوفة بتفتيت “الجبهة المتحدة” بين الطبقة العاملة والبرجوازية الصغيرة، ومن هنا “لعبت لعبة” العدو الفاشي. (المحطين من قدرها ذهبوا بعيدا في رفض تسليح الطليعة التحررية على الجبهة الآراغونية التي تراجعت عن مواجهة البنادق الآلية الفاشية بأيد عارية، وثم تم لومها على “عطولها”.

الوزير الستاليني للزراعة، فيجنتي أوريبي، أصدر قرار 7 تشرين الأول 1936، الذي شرع جزءا من الجماعيات الريفية. المظاهر النقيضة، أنه تشرب بروح معادية للجمعنة وتمنى ارباك حياة الفلاحين في المجموعات الاشتراكية. فعالية الجماعيات خضعت تعديلات قضائية جد معقدة وقاسية. الجماعيات خضعت لمراعاة مهلة زمنية قاسية جدا، وهؤلاء الذين لم يتم تشريعهم في الأجل تم اعتبارهم خارجين عن القتون وأعيدت أرضهم للملاك السابقين.

هذا قاد إلى هبوط همة الفلاحين في الانضمام للجماعيات وأثاروا استياء اتجاهها. في كانون الأول 1936 قام بخطاب مبتشرا للملاط الصغار الفرديين، معلنا أن بنادق الحزب الشيوعي والحكومة تحت تصرفهم. أعطاهم سمادا مستوردا تم حظره عن الجماعيات. معا مع زميله الستاليني، خوان كوموريرا، في المسؤولية عن اقتصاد كتالونيا، قام بوضع الملاك الصغار والمتوسطين معا في اتحاد رجعي، وأضاف اليه التجار وبعض الملاك الكبار تحت غطاء ملكية صغيرة. استولوا على منظمة التموين الغذائي في برشلونة من اتحادات العمال وسلموها للتجارة الخاصة.

أخيرا، سحق الحرس التقدمي للثورة في برشلونة في أيار 1936، وذهبت الحكومة بعيدا في تصفية الادارة الذاتية الزراعية بالوسائل العسكرية. تحت ذريعة أنها بقيت “خارج التيار المركزي”، “مجلس الدفاع” في آراغون تم حله بقرار في 10 آب 1937. مؤسسه خواكين أسكاسو اتهم ببيع السلاح، رغم أنها كانت محاولة لتمويل الجماعيات. لاحقا بعد هذا، اللواء الجوال الحادي عشر للقائد ليستر (الستاليني)، مدعوما بالدبابات، اتجه لمواجهة الجماعيات. آراغون اجتيحت كما لو أنها بلد عدو، وهؤلاء الذين في مسؤولية المشاريع الاشتراكية تم اعتقالهم، احتلت مكاتبهم، ثم أغلقت، ثم حلت لجان الادارة، وأفرغت المتاجر الكوميونية، تم تحطين الأثاث، ومنعت التجمعات. الصحافة الشيوعيةى أعلنت “جرائم الجماعيات المفروضة”. تم تدمير 30 % من جماعيات آراغون بالكامل.

حتى بهذه القسوة، الستالينية لم تكن ناجحة في اجبار الفلاحين في آراغون على التحول للملكية الخاصة. الفلاحين أجبروا بقوة السلاح على توقيع عقود الملكية، لكن مع رحيل لواء ليستر اعيد بناء الجماعيات التي تم تدميرها. التروتسكي الاسباني، ج. مونيس، كتب: “هذا واحد من أكثر الحلقات الهاما للثورة الاسبانية. الفلاحين أكدوا ثانية على معتقداتهم الاشتراكية بدلا من الارهاب الحكومي والمقاطعة الاقتصادية التي خضعوا لها”.

كان هناك سبب ىخر، ليس اقل شجاعة في اعادة جماعيات آراغون: الحزب الشيوعي استنتج بعد الحدث أنه أضر بحياة قوة الاقتصاد الريفي، مهددا الحصاد بالحرمان من القوى العاملة، مربكا المقاتلين على جبهة آراغون، والتسليح الخطر للطبقة الوسطى من ملاك الأرض. الحزب، حاول اصلاح الضرر الذي قام به، واحياء بعض الجماعيات. الجماعيات الجديدة لم تحصل على نوعية وكبر الأرض كما السابق، ولا حتى القوى العاملة نفسها، حيث أن العديد من الناشطين قد سجنوا أو فروا من الاضطهاد ضد الألوة الأناركية على الجبهة.

الجمهورين قاموا بهجمة مسلحة من نفس النوع على الادارة الذاتية الزراعية في ليفانتي، في كاستيا، وفي مقاطعات هيسكو وتيرويل. ولكنها نجت بأية طريقة في العديد من المناطق التي لم تسقط بعد في أيدي فوات فرانكو، خصوصا في ليفانتي. التوجه الملتبس، لوضعه بشكل وسطي، من قبل الحكومة الفالنسية للاشتراكية الاسبانية ساهم بهزيمة الجمهورية الاسبانية: الفلاحين الفقراء لم يكونوا دائما واعين أنه كان من مصلحتهم القتال من أجل الجمهورية.

بعض النظر عن نجاحاتها، الادارة الذاتية الصناعية قد خربت من قبل البيروقراطية الادارية والاشتراكيين السلطويين. الصحافة والاذاعات طرحت حملة أولية مهولة للاستصغار والطعن، مستجوبة صدقية مجالس الادارة الصناعية. الحكومة المركزية الجمهورية رفضت منح أي دعم للادارة الذاتية الكتالونية حتى عندما الوزير التحرري للاقتصاد الكتالوني، فابريغاس، عرض ملايين البيستات لانقاذ الودائع المصرفية للسلامة. في حزيران 1937، استولى الستاليني كوموريرا على حقيبة الاقتصاد، وسحب من المصانع المدارة ذاتيا المواد الاولية وسلمها للقطاع الخاص. ولم يقم بتقديم الدعم للمشاريع الاشتراكية التي تم طلبها عبر الادارة الكتالونية.

الحكومة المركزية أمسكت بخناق الجماعيات، تأميم النقل جعل من الممكن لها دعم البعض وقطع المؤن عن الأخرى. علاوة على هذا، استوردت ملابس للجيش الجمهوري بدلا من صنعها في جماعيات النسيج الكتالونية. في 22 آب 1937، مررت قرارا يعلق تطبيق قرار الجمعنة الكتالوني لتشرين الأول 1936 في المصانع المنجمية والمعدنية. هذا حصل تحت ذريعة أهمية الدفاع الوطني؛ وأن القرار الكتالوني “يتناقض مع روح الدستور”. رئيس العمال والمدراء الذين صرفتهم الادارة الذاتية أو حتى الذين لم يقبلوا بالقوائم التقنية في المشاريع المدارة ذاتيا، عادوا، مع رغبة كاملة بالانتقام.

النهاية كانت مع قرار 11 آب 1938 الذي عسكر كل مصانع الحرب تحت سيطرة وزير المؤن الحربية. بيروقراطية مريضة ومنتفحة اجتاحت المصانع، حشد من المدراء والمراقبين الذين يدينون بمواقعهم للتحالفات السياسية، بالاضافة إلى عضويتهم الجديدة في الحزب الشيوعي الستاليني. أصبح العمال مرتبكين عندما رؤوا أنفسهم فاقدين للسيطرة على المشاريع التي خلقوها من البداية خلال الأشهر الأولى الخطيرة للحرب، والانتاج عانى من العواقب.

في باقي الفروع، الادارة الذاتية الصناعية الكتالونية بقيت حتى سحق الجمهورية الاسبانية. لقد بطئ عملها في الصناعة حيث خسرت حيث خسرت مخارجها الرئيسية وكان هناك عجز في المواد الأولية، الحكومة أوقفت الدعم الضروري لشرائها.

باختصار، الجماعيات المستحدثة في اسبانيا أجبرت مباشرة في الكسوة الضيقة لحرب أصيحت القواعد العسكرية الكلاسيكية، باسم الجمهورية التي قلمت جناحها بطليعتها واتفقت مع الرجعية في البيت.

الدرس الذي تركته الجماعيات خلفها، هو مثير. في 1938 إيما غولدمان أثنت عليها قائلة: “جمعنة الأرض والصناعة اودهرت كانجاز عظيم لأي مرحلة ثورية. حتى لو فاز فرانكو واندثر الأناركيون الاسبان، الفكرة التي أنتجوها قد عاشت”. في 21 تموز 1937 فريدريكا مونتنسي ألقت هخطابا في برشلونة حيث كان واضحة فب طرح البدائل: “من ناحية، مؤيدي الدولة الاستبدادية والسلطة، الاقتصاد الموجه من الدولة، التنظيم الاجتماعي الذي يعسكر مل الناس ويحول الدولة إلى رب عمل كبير، مستمثر ضخم؛ ومن ناحية أخرى، تشغيل المناجم، الحقول، المصانع، وورش العمل، من الطبقة العاملة نفسها، منظمة في اتحادات نقابية”. كان هذا مأزق الثورة الاسبانية، لكن في المستقبل القريب إنها سوف تصبح اشتراكية العالم كله.

http://blackcat-elibrary.atwebpages.com