حیزب ده‌سه‌ڵاتخوازه‌ و ده‌وڵه‌تیش هه‌یکه‌لی چینایه‌تییه‌

ئەنوەر فەتاح محەمەدئەمین

ئه‌م (تایتڵە) به‌هه‌ردوو لاکه‌یدا ده‌خوێنرێته‌وه‌، چونکه‌ له‌ ڕووی ستراکچه‌ره‌وه‌ ، هه‌ره‌مین، بچوك گوێ قوڵاخی گه‌وره‌یه ‌و گه‌وره‌ش هه‌ڵسوڕێنه‌ری ئیدارە و بنه‌ماکانی ئابوری و سیاسییه‌. حیزب ده‌یه‌وێت ده‌وڵه‌ت بگرێتەدەست تاکو توێژاڵی دەستەبژێر بخاتە سه‌رلوتکه‌ی هه‌ره‌می ده‌سه‌ڵاته‌که ‌و ببێته‌ خاوه‌نی گه‌وره‌ترین قه‌پاڵی گه‌وره‌ی سەروەت و سامانی نەتەوە و وڵات  به‌ هێزی یاساش پارێزراو بێت

 ئەو کاتەی که‌ حیزب بووه‌ حیزبێکی ده‌سه‌ڵاتدار ئیتر یاسا و ڕێسای ئابوری و هێزی داپڵۆسین، ده‌گرێته‌ ده‌ست و پاشان ده‌بێته‌ بکوژ و ببڕ.  هەموو سەروەت و سامانەکان  بۆ خۆی قۆرخ دەکات واتە  ژیان بۆ خۆیان و دۆزه‌خ و ترس بۆ چین و توێژاڵەکانی  تر.

که‌مینه‌ی ده‌سه‌ڵاتدار هه‌وڵی باڵاده‌ستی خۆیان له ‌ڕێی هێزه‌وه‌  سەپاندووە و ده‌یسه‌پێنن به‌سه‌ر خه‌ڵکدا، وه‌ هه‌ر له‌ ڕێی ئه‌و هێزه‌شه‌وه ‌ یاسایەکیش  دەسەپێنن که‌ بشێت بۆ ئه‌وه‌ی به‌سه‌رێك ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی پێ سه‌قامگیر بکه‌ن و له‌لایه‌کی تریشه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاته‌که‌یان به‌زۆر به‌خه‌ڵکی په‌سه‌ند بکه‌ن، له ‌هه‌مان کاتدا ده‌سه‌ڵات،  لەژێر فشاری خەڵکیدا ناچار دەبێت کە دان  به‌هه‌ندێك مافی کۆمه‌ڵگەکه‌دا  بۆ دامرکاندنەوە و   که‌مکردنه‌وه‌ی ڕق و  غه‌زه‌بی خه‌ڵکی ناره‌زا بۆ سه‌قامگیری ئاسایش،  بنێت.

ده‌وڵه‌ت هه‌زار و یه‌ك  جۆرو شێوازی  تۆقاندن و   هەڵخەڵەتاندنی  هه‌یه‌ ، واته‌ ده‌وڵه‌ت چه‌ند زه‌بر و زه‌نگی هه‌بێت، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا کۆمه‌ڵه‌ شێوازێک  داده‌هێنێ تا بمانکاتە نیشتمانپه‌روه‌ر و دڵسۆزی ئاڵای ڕه‌نگاوڕەنگ  بڕازێنێتەوە  به‌شێوه‌یه‌ك که‌ ببێته‌ مایه‌ی شانازی بۆ زۆرینه‌ی خه‌ڵکه‌که‌،  بەمە کۆڵه‌که‌کانی له ‌کرۆکی کۆمه‌ڵگادا داده‌کوتێ، ده‌وڵه‌ت به‌و شێوازانەی کە دەیانگرێتە بەر  ده‌توانێت   بڕێک    له‌ خه‌یاڵ خه‌لق بکات و هێنده‌ ده‌یڵێته‌وه ‌و مه‌زنی ده‌کات به‌درێژایی کات ده‌بێته‌ بابه‌تێکی موقه‌ده‌س (دینی)، واته‌ ته‌حریم ده‌کرێت و ده‌بێته‌  هێڵی  سور وه‌کی حیزبییه‌کان ده‌ڵێن قابیلی شێکردنه‌وه ‌و ڕه‌خنه‌ نییه‌ ، له‌وانه‌ش دینی ده‌سه‌ڵات، حیزب، ده‌وڵه‌ت، سه‌رکرده‌، ئه‌مه‌ش مانای سنوردارکردنی چالاکییه‌کانی عه‌قڵ و ئفلیجکردنی به‌شێکی بیرکردنه‌وه‌،  به‌مه‌ش خه‌یاڵ ده‌بێته‌ عه‌قیده‌ واته‌ ئیمان ،  ئیمانیش بەو ئاڕاستە  کارده‌کات که‌ به‌هه‌شت بۆ موریدەکانی  مسۆگه‌ره‌   بکات.   ئه‌م باسه‌ بۆ ئه‌وروپاش هه‌ر وایه‌ هه‌ر که‌سێك له‌ خزمه‌ت سسته‌مه‌که‌دا بێت، به‌ڵام بۆ حیزبه‌کانی ئاسیا و ئه‌فه‌ریقییا که‌ بونه‌ ده‌وڵه‌ت،  گوایه‌ خه‌ڵکی غه‌رق ده‌که‌ن له‌ عه‌داله‌ت و خۆشه‌ویستی و سه‌ربه‌ستی…‌تد،  کە ئەمانەش  درۆیه‌کی شاخداری سسته‌مه‌کەن‌. .

ئه‌مه‌یه‌ نامۆبون (اغتراب) که‌ ئه‌وه‌ی نه‌توانێ له‌و وه‌هم و خه‌یاڵه‌ دینه‌ ڕزگاری بێت، ناتوانێ ئازادانه‌ بیربکاته‌وه‌.

ولێم ڕایش له‌ کتێبی دین و شیکردنه‌وه‌ی نه‌فسیه‌که‌یدا، ده‌ڵێ ترسناکترین شت که‌ مرۆڤ گیرۆده‌ی ده‌بێت نامۆبونه‌، چونکه‌ هه‌ر بابه‌تێك موقه‌ده‌سکرا ئه‌وه‌ (کرنوش، په‌رستن، مه‌زنکردن، ترسان) ده‌بێته‌ شته‌سه‌ره‌کیه‌کان لای، وه‌ لە‌جیاتی ڕزگارت بکات بیرکردنه‌وه‌ت ئیفلیج ده‌کات، که‌سایه‌تیت تێکئه‌شکێنێ به‌ڕاده‌یه‌ك  وره‌ت وا داده‌به‌زێنێ که ‌به‌ره‌و په‌رستنی سوڵتانه‌کان و بازاڕت ده‌بات له‌سه‌ر حسابی که‌رامه‌ت و دڵسۆزی ژیان.  وه‌ وه‌زیفه‌ی ده‌وڵه‌ت بێبه‌هاکردنی پرنسیپه‌کان و که‌رامه‌تی خه‌ڵکیه‌.

به‌هاترین پرنسیپ لای ئه‌ندامانی حیزب کڕنوشبردنه‌ بۆ سه‌رکرده‌ ، وه‌ وه‌لای ته‌واویشی هه‌بێت بۆ ئه‌و پرنسپانه‌ی که‌ سه‌رکرده‌  پێیڕازییه ‌و دڵخۆشی ده‌کات،  وه ‌سوکترینیشیان ڕاپه‌ڕێنه‌ دژ به‌و کۆیلایه‌تیه‌، بۆیه‌ ئه‌ندامی حیزب ئاساییه‌ له‌سه‌ر قسه‌یه‌ك  به‌سه‌رکرده ‌و حیزبه‌که‌ی توڕه‌بێت،  بتکوژێ یان توشی داوی پۆلیس و ئه‌منت بکات، ئه‌خلاق لای حیزب گوێڕایه‌ڵیه‌ و ته‌سلیم بونه‌ به‌ موقه‌ده‌ساته‌کانی دینی ده‌سه‌ڵات، که‌ ئه‌و دینه‌ دینی ئیمپراتۆره‌ نه‌ك دینی خۆشه‌ویستی و ئازادکردن.

جا حیزب له‌م سه‌رده‌مه‌شدا ڕژێمی خزمایه‌تی، طائفی و قه‌ومی وه‌یان هه‌رشکڵێکی تری وه‌رگرتبێ یان وه‌ریبگرێ به‌پێی زروفی ناوچه‌که‌ و  ئاستی هۆیه‌کانی به‌رهه‌مهێنان و مێژووه‌که‌ی، به‌ڵام حکومه‌ت نوێنه‌رایه‌تییه‌کی ڕاسته‌وخۆی چینی سه‌رمایه‌داری ده‌کات، واته‌  شێوازی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری که‌  ده‌کاته‌ دینه‌که‌ی و  ئه‌مەش کە پێی دەڵێن  دیمکراتییه‌ت،  به‌ره‌و  ئیستبدادیه‌ت  ده‌برێت و  هەروەهاش بووە،  لە هەر کاتێکیشدا مەترسی لەسەر دەسەڵات بووبێت یا ببێت ،  ئیتر ئەوەش له ‌هه‌ر کوێیه‌کی دنیادا بێت .

ئه‌وه‌شی که‌ پێی ده‌ڵین ته‌کنۆقرات، که‌سی گه‌نج و که‌سی شیاو بۆ شوێنی گونجاو ، ته‌نها بۆ خۆڵکردنه‌ چاوی خه‌ڵکییه‌ئه‌مه‌ گه‌مه‌یه، له ‌ئاسیا یا لە ئه‌فه‌ریقادا باوێتی ، ئه‌گینا ئه‌‌وه‌تا  به ‌هه‌زاره‌ها ملیۆن دولار سه‌رف ده‌کرێ له‌ ئوتێل و  فڕۆکەخانەکاندا  ، که‌چی پولێك سه‌رف ناکه‌ن له‌پێناوی گه‌شه‌سه‌ندنی کشتوکاڵ و پیشه‌سازیدا تابتوانێ فرسه‌تی و شوێنی کار بۆ خه‌ڵکی خه‌ڵق بکات وه‌ شوێنی دیار بێت له ‌ئابوری وڵاتدا، باشترین نمونه‌شمان ئه‌وه‌ عێراق له‌ سه‌رانسه‌ریدا ئه‌و سیاسه‌ته‌ په‌یڕه‌و ده‌کات، ئه‌وه‌تا خه‌ڵکی ناتوانن په‌رداخێک ئاوی پاك بخۆنه‌وه‌ به‌ڵام سه‌رکرده‌ی حیزب ته‌یاره‌ی تایبه‌تیان هه‌یه‌ یان به‌تەیاره‌ی تایبه‌تی هاتوچۆ ده‌که‌ن ،  چونکه‌ حیزب و شۆڕش له ‌ئه‌نجامی ئه‌و کاره ‌ده‌ترسن که‌ خه‌ڵک فێری ئه‌وه‌ بێت که‌ کار بکات و ده‌ست له‌ حیزب پاننه‌کاته‌وه‌ ئه‌مه‌ له‌ڵایه‌ك، وه‌ لاکه‌ی تریش بۆیه‌ به‌هه‌ند وه‌رگرتنی گیانی  تیرەگەری  و قه‌ومی له‌و دوو  کیشۆرەدا (ئاسیاو ئه‌فه‌ریقا)  له‌وپه‌ڕی گه‌شه‌یدایه ئه‌وه‌ش بۆ ئاسانی کۆنیڕۆڵکردنییه‌تی‌، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌وروپا ئه‌م ئاسته‌ی به‌جێهێشتووه‌، چونکە ده‌وڵه‌ت ڕاسه‌وخۆ نوێنه‌رایه‌تی سه‌رمایه‌داری دەکات.

هه‌ر حیزبێك که‌ ده‌یه‌وێت ده‌سه‌ڵات بگرێته‌ ده‌ست، به‌ڕیفۆرم ده‌ست پێده‌کات و پرۆژه‌ی خه‌یاڵاوی خزمه‌تگوزاری پێشکه‌ش ده‌کات و دوایش گەر خەڵکی ناڕەزایی دژی دەرببڕێت  به‌کوشتن و بڕینێکی یەکجار زۆر کۆتای پێدیت، هه‌ر وه‌کو ووڵ دورانت له‌ میژووی شارستانیکه‌یدا له‌ به‌شی ده‌وڵه‌ت و یاساکه‌یدا باسی ده‌کات، چاپە کوردیەکەی  ده‌ڵێت ” ده‌وڵه‌ت به‌سته‌م ده‌ست پێده‌کات، به‌ڵام هێنده‌ نابات خوگرتن به‌ملکه‌چی لای ده‌بێته‌ حاڵه‌تێکی ویژدانی و هه‌ر خێراش دوای ئه‌وه‌ هه‌موو هاوڵاتییه‌ك وابه‌سته‌ی بۆ ئاڵا ناخی ده‌هه‌ژه‌نێت. که‌ خه‌ڵکی له‌م سسته‌مه‌دا که‌ شۆرش ده‌کات  و دژی ده‌سه‌ڵات دەوەەستێتەوە‌، هه‌رده‌سه‌ڵاتێك بێت که‌  ده‌ڕوخێ ده‌سه‌ڵاتێکی تری له‌جێگه‌ی قوت ده‌که‌نه‌وه‌ و هه‌ر حیزبێك ئینشقاق ده‌کات حیزبێکی تری گه‌نده‌ڵ دروست ده‌کاته‌وه‌ له‌ هی سه‌رچاوه‌که‌ لێڵتر و ناله‌بارتر له‌ جه‌وهه‌ردا و که‌مێك زیاتر ئاڵوواڵاکرا و له ‌شکڵیا، حیزب و ده‌وڵه‌ت ستراکچه‌رێک و فه‌لسه‌فه‌یه‌کی چینایه‌تی و هه‌ره‌می هه‌یه‌ و به‌و ڕێڕه‌وه‌شا کارده‌کات، له‌ پێشتریشدا زیاتر باسکراوه‌، که‌ دوبارەی ناکه‌مه‌وه‌ لێره‌دا.

من لێرەدا چەند نموونەیەک دەهێنمەوە  له‌سه‌ر حوکمه‌ت له‌و وڵاته‌ی که ‌به‌ دایکی یاسا ناسراوه‌ که‌ به‌ریتانیایه‌، که ‌له‌م وڵاته‌دا هه‌رچی خزمه‌تگوزاریه‌ له‌ که‌مبونه‌وه‌دان به‌هۆی قه‌یرانی ئابوری و زۆری به‌تاڵه‌وه‌، ئه‌وه‌تا حکومه‌تی به‌ریتانیا له‌سه‌دا 45%ی شوێنی سەرپەرشتی مناڵانی ده‌ره‌وه‌ی خێزان، واته‌ ئه‌و مناڵانه‌ی که‌ خێزانیان نییه‌، له‌ به‌ر نه‌بونی پاره‌ چاره‌نوسی داخستن چاوه‌ڕێیانه‌ یان هه‌ر داخراون، به‌هۆی نه‌بونی پاره‌، که‌چی ئه‌وه‌تا ئه‌و پاره‌ زۆره‌ سه‌رف ده‌کات بۆ چارلسی کوڕی مه‌لکه‌ بۆ سه‌فه‌رێکی نۆ ڕۆژی نیو ملێۆن پاوه‌ند سه‌رف ده‌کات له‌ سه‌فه‌رەکەیدا بۆ باشوری ئه‌فه‌ریقا، وه‌ دۆقی یورك بۆ سه‌فه‌رێکی شه‌ش ڕۆژیان 81 هه‌زار پاوه‌ندیان سه‌رفکردووه‌ بۆ پڕوپاگانده‌کردن بۆ ده‌وڵه‌ت و پیرۆزکردنی له‌لای خه‌ڵکی ، وه‌ مه‌سره‌فی ئه‌م ساڵی به ‌کینگ هام پا‌ڵا‌س زیادی کردووه‌ بۆ 32  ملێۆن پاوه‌ند. که‌چی ڕۆژ له‌دوای ڕۆژ مه‌سره‌فی خه‌سته‌خانه‌ و خانه‌ی پیران  و مناڵانی بێ خێزان که‌م ده‌کرێته‌وه‌، به‌ڵام هه‌موو که‌سێکی به‌ریتانی ده‌بێت ڕۆژی 52 پنس بدات به‌ پیاو ژن و مناڵه‌وه‌ به‌خێزانی مه‌لیکه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌تا چارلسی کوڕی مه‌لیکه‌ خۆی و ژنه‌که‌ی سه‌فه‌رێکی یه‌ك ڕۆژیان له‌ شاری ئه‌به‌ردینه‌وه‌ بۆ له‌نده‌ن به ‌ته‌یاره‌ 19،583 پاوه‌ندی تێچووه‌، یان سه‌فه‌رێکی شه‌مه‌نده‌فه‌ری ئه‌ندرۆ له‌ نۆرث ئۆڵت بۆ بلفاست 10.470 پاوه‌ندی تێچووه‌.  کەچی لەولاشەوە خه‌ڵکی له‌سه‌ر کارده‌رده‌کرێ و موچه‌ی فه‌رمانبه‌ران نابێت زیاد بکرێت.

ئه‌مه‌ش نمونه‌یه‌کی تری ده‌وڵه‌تێکی دیمکراتی تر، که‌ ئه‌ویش هندستانه‌ ، که‌ له‌وێ نزیکه‌ی دوو ملیۆن که‌س ژیانیان له‌سه‌ر گه‌ڕانه‌ بۆ دوزینه‌وه‌ی شت له‌ شتی فڕێدراودا، له‌سه‌ر پاشماوه‌ی خه‌ڵکی تر ده‌ژین، که‌ هه‌ندێکیان ده‌بێت چه‌ند سه‌د مه‌ترێك بڕۆن ئه‌وسا ده‌گه‌نه‌ شوێنی پاشه‌ڕۆکان زبڵەکان، وه‌ هه‌ندێکێشیان له‌وانه‌ 20 ساڵ و بگره‌ زیاتریش له‌سه‌ر ئه‌و پاشماوانه‌ ده‌ژین، که‌ زۆرینه‌ی مناڵه‌کانیان دەردەدار  به‌نه‌خۆشی سکچون و ڕشانه‌وه‌ و نه‌خۆشییه‌کانی پێسته‌وه ‌( ڕۆژنامەی ‌ گاریان 3ی ته‌موزی 2012.)

وه‌ باسێکی تری حکومه‌ت ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌ردوو خێڵی گانا که‌ وڵاتێکی ئه‌فریقییه‌ ئۆبودوس له‌گه‌ڵ ئه‌نادانیس که‌ باسی خۆیان ده‌که‌ن ده‌ڵێن ئێمه‌ یه‌ك کۆمه‌ڵگا بوین، به‌یه‌که‌وه‌ ئه‌ژیان له‌یه‌ك نیشتماندا و ژن و ژنخوازیمان له‌نێواندا هه‌بوو، که‌چی سیاسه‌ت هه‌مومانی له‌یه‌کتر کرده‌ دوژمن  و که‌س هیچی له‌وی تر قبوڵ نه‌ده‌کرد، له‌بری خۆشه‌ویستی زه‌بروزه‌نگ و کوشتن و بڕینی خسته‌نێوانمانه‌وه‌. وه‌ ده‌وڵه‌ت خۆی له‌پشت نانه‌وه‌ی ئه‌و ئاژاوانه‌وه‌یه‌ تا ڕوحی تایه‌فه‌که‌ری و دوژمنایه‌تی په‌ره‌بسێنێ له‌ نێوانماندا (فکره‌که‌ی گاردیان شه‌شی ته‌موز 2012)

جا خۆ له‌و وڵاتانه‌دا حوکمه‌تیان هه‌یه ‌و ده‌وڵه‌تیشیان هه‌یه‌ و ته‌مه‌نیشیان له‌ سه‌د ساڵێك تێپه‌ڕاندووه و یاساش سه‌روه‌ره‌، وه‌ حکومه‌ت هه‌ر چوارساڵ جارێك ده‌گۆڕێ، وه‌ ته‌شریعی و ته‌نفیزی و قه‌زایی تییدا جیابۆته‌وه‌، وه‌ سوپا و پۆلیسیش ئایدۆلوجی نییه ‌و  به‌ڵام ده‌سه‌ڵات نوێنه‌ری چینایه‌تییه ‌و نوێنه‌ری چێنێکی تایبه‌تیه‌، ئیتر ئه‌وه‌ی ده‌یه‌وێت داڵغه‌ی حوکمه‌تی سه‌ربه‌خۆی هه‌بێت بۆ به‌ئاکام گه‌یاندنی خه‌ونه‌کانی که‌ به‌ئازادییه‌وه‌ ده‌یبینێ، ئه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت له‌جیاتی ده‌سته‌به‌رکردنی بۆی زه‌وت ده‌کات و ئه‌وه‌ هه‌تا ماوه‌ ده‌بێت خه‌یاڵ بێت.  وه‌ نمونه‌ی ده‌وڵه‌ته‌کانی تری نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان له‌وه‌ باشتر نین تا من گره‌و له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی کوردی یان هه‌رده‌وڵه‌تێکی تری ئه‌م  دنیایه‌ بکه‌م، ئه‌وه‌تا چرکه‌یه‌ك نیه‌ خه‌ڵکی به‌ داپڵۆسینی هیزی داپڵۆسینه‌ره‌کانی حوکمه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ی و ئاشتی خوازه‌کانه‌وه‌ نه‌بێته‌ کۆچی قوربانی.

 

 

 

Advertisements

وەڵامێک بنووسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / گۆڕین )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / گۆڕین )

Connecting to %s