ماركسیزم و ئەناركیزم

ماركسیزم و ئەناركیزم

نووسینی:  دانیێڵ گرین

وەرگێڕانی : ھەژێن

Marksizm & Anarkizm

ئەم بابەتە له‌ وتاردانێكدا كە له‌‌ نیویۆرك به‌ میژووی ٠٦ی نۆڤەمبەری١٩٧٣ پێشكه‌ش كراوه‌.

(له‌به‌رڕۆشنایی وه‌رگێڕانه‌ ئاڵمانییه‌که‌یدا که‌ چاپه‌مه‌نی کۆمه‌ڵگه‌ی ئازاد، که‌ دوو ساڵ دواتر واته‌ له‌ ١٩٧٥دا بلاوکراوه‌ته‌وه‌، هه‌ڵه‌کانی ڕاستکراونه‌ته‌وه‌).

Advertisements

گفتوگۆی خەیاڵكردی ماركس و باكونین

بهراییهك بۆ دیالۆگ

Imaging dialog – Karl Marx & Michael Bakunin

Imaging dialog – Karl Marx & Michael Bakunin

وه‌ك ده‌زانین، په‌یوه‌ندی نێوان ‘ کارل هاینریش مارکسKarl Heinrich Marx ‘ و ‘ میخایل ئه‌لێکساندرۆڤیچ باکونین Mikhail Aleksanderovich Bakounine ‘ وه‌ك دوو که‌سێتی ناسراوی نێو بزووتنه‌وه‌ی سۆشیالیستی و به‌دیاریکراوی نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌که‌م زۆر دژوار و پڕناکۆکی بوو.

ئه‌م گفتوگۆ خه‌یاڵکرده‌، که‌ هیچکات ڕووینه‌داوه‌، یه‌که‌م جار له‌ ڕادیۆ (BBC)ی له‌نده‌ن له‌ ئۆکتۆبه‌ری 1962 له‌لایه‌ن ‘ مۆریس کرانستۆن Morris Cranston ‘ بڵاوکراته‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ دێسه‌مبه‌ری هه‌مان ساڵدا له‌ گۆڤاری ‘ ئه‌نارکی –Anarchy ‘ له‌ له‌نده‌ن چاپکرا و دواتر وه‌رگێڕدرایه‌ سه‌ر زمانی ئیسپانی و له‌ چه‌ندین گۆڤاردا له‌ پاریس و ئه‌مه‌ریکای باکوور و خواروو بڵاوکراته‌وه‌.

هانده‌ری وه‌رگێڕانی ئه‌م گفتوگۆیه‌ [ که‌ به‌ڕاده‌یه‌ك مشتومرێکی هزری له‌خۆگرتووه‌ و کورتییه‌ك له‌ ناکۆکییه‌ هزرییه‌کانی ئه‌و دوو که‌سێتییه‌ و ته‌نانه‌ت ئاراسته‌ جیاوازه‌کانی نێو نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌که‌م ده‌خاته‌ ڕوو] بۆ ئه‌و نائاگابوونه‌ یا به‌هه‌ڵه‌گه‌یشتنه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، که‌ له‌نێو بزاڤی سۆشیالیستیی کوردستان و ناوچه‌که‌دا، له‌مه‌ڕ ناکۆکییه‌کانی نێو نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌که‌م و جیاوازییه‌کانی مارکسیزم و ئه‌نارکیزم زاڵه‌، ئه‌وه‌ش بۆ زاڵی مارکسیزم-لێنینیزم وه‌ك ئایدیۆلۆجیایه‌ك و پاگه‌نده‌ی پارت و ڕێکخراوه‌ چه‌په‌کان، که‌ هاوته‌ریب له‌ته‌ك پاگه‌نده‌ ژاراوییه‌کانی میدیای ده‌سه‌لاتداران دیوی ڕاسته‌قینه‌ی ناکۆکییه‌کان و ئاراسته‌ و بنه‌ماکانی هزری ‘ ئه‌نارکیستی ‘یان شێواندووه‌ و باڵێکی گه‌وره‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌که‌م، که‌ بزووتنه‌وه‌ی کرێکاری خوارووی ئۆروپا بوو، شێواندووه‌ته‌ دوژمنی چینایه‌تی خودی کرێکاران و به‌ دژه‌پڕۆلیتێری و ورده‌بۆرژوازییانه‌یان ناواندووه‌. ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا که‌ ئه‌زموونه‌کانی شۆڕشی ١٩١٧- ١٩٢١ی ئۆکتۆبه‌ر و شۆڕشی ئیسپانیا ١٩٣٦ – ١٩٣٩، ئه‌وه‌یان سه‌لماندووه‌، که‌ دوژمنی چینایه‌تی چه‌وساوان به‌گشتی و کرێکاران ئه‌وانه‌ن و ئه‌وانه‌ بوون، که‌ له‌ژێر دروشمی بریقه‌داری هه‌ڵخڕێنه‌رانه‌دا ده‌سه‌ڵاتخوازیی خۆیان به‌سه‌ر کۆمیته‌ی کارخانه‌کان و ئه‌نجومه‌ن(سۆڤیێت)ه‌کانی کرێکاران و سه‌ربازان و ده‌ریاوانان له‌ شۆرشی ١٩١٧دا سه‌پاند و له‌ هه‌نگاوی دووه‌مدا کارخانه‌کانیان له‌ژێر به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی کرێکاران ده‌رکێشا و کۆمیته‌کانیان هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ و ئه‌نجومه‌نه‌کانیان که‌ناره‌گیرکرد و به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگه‌یان له‌ ده‌سه‌ڵاتی پارته‌که‌یاندا کورتکرده‌وه‌، بۆ جێبه‌جێکردنی ئه‌م پلان و پیلانانه‌ش، دنه‌دانی گیانی ده‌سته‌گه‌ری (سکتاریزم) و پڕکردنه‌وه‌ی زیندانه‌کان و گوله‌بارانی به‌ کۆمه‌ڵی شۆڕشگێڕه‌ پێشه‌نگه‌کانی شۆرش و دروستکردنی ده‌زگه‌کانی سیخوڕی و تۆقاندن، پێویستی بێچه‌ندوچوونی ئه‌و سه‌رکوته‌ بوون.

سه‌رکوتی شۆڕشی ئۆکتۆبه‌ری ١٩١٧ له‌ ڕوسیه‌ له‌لایه‌ن سۆشیالیسته‌ ده‌سه‌لاتخوازه‌کانه‌وه‌، ته‌نیا به‌ کوشتن و ڕاونانی سۆشیالیسته‌ دژه‌سه‌روه‌ره‌کان [  کۆمه‌ڵکوژی ڕاپه‌ڕیوانی کرۆنشتات و دژه‌خونی له‌ جوتیاره‌ کۆمونخوازه‌کانی ئۆکرانیا و .. تد] کۆتایی نه‌هات، به‌ڵکو حه‌فتا ساڵ بزاڤی سۆشیالیستی له‌ سه‌رتاسه‌ری دونیادا کرده‌ قوربانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ناپڕۆلیتێرییه‌کانی دیکتاتۆریی پارت و جه‌نڕاڵه‌کانی ئیمراتۆری ئه‌و پارته‌ و

زه‌مینه‌خۆشکردن بۆ ئه‌و دڕندایه‌تییه‌ی نه‌زمی نیئۆلێبڕالیزم، که‌ ئه‌وڕۆکه‌ مرۆڤی تائاستی دڕنده‌ دابه‌زاندووه‌ و کار له‌سه‌ر ڕۆبۆتکردنی مرۆڤ ده‌کات.

ئه‌گه‌ر به‌وردی سه‌رنجی ئه‌زموونی ڕاپه‌ڕینه‌کانی ده‌وروبه‌ری خۆمان له‌وانه‌ ڕاپه‌ڕینه‌کانی ١٩٧٩ی ئێران و ١٩٩١ی عیراق بده‌ین، ئه‌وا ئه‌وه‌یان سه‌لماندووه‌، که‌ دوژمنانی بزاڤی سۆشیالیستی پاش  سه‌رمایه‌داران، ئه‌وا ده‌سته‌گه‌را و ئایدیۆلۆجیاگه‌رانن، که‌ بێجگه‌ له‌ شکست و پرشوبڵاوی و شه‌ڕی لابه‌لایی و ده‌سه‌لاتخوازانه‌ی گروپه‌ ڕامیارییه‌کان، ھیچ یدیكە به‌رهه‌مناهێنن و له‌ به‌رامبه‌ریشدا ده‌بنه‌ هۆی به‌هیزکردنی ده‌سه‌لاتی دوژمنانی چینایه‌تیمان و گیرکردنی بزووتنه‌وه‌که‌ له‌ کایه‌ پاشکۆییه‌کانی ڕێکخراوه‌ زه‌رده‌کان و به‌فێڕۆدانی وزه‌ی شۆڕشگێڕانه‌مان له‌پێناو ده‌ستاوده‌ستپێکردنی ده‌سه‌لات له‌ پارت و پارله‌مانێکه‌وه‌ بۆ دیکتاتۆریی پارتێك به‌نێوی کرێکاران و سه‌رجه‌م چه‌وساوان. دواجار دوورخستنه‌وه‌مان له‌ ئامانجی کۆتایی، که‌ سه‌رنگونکردنی سه‌روه‌ری چینایه‌تی و ڕۆنانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی سۆشیالیستیی ئازاده‌.

بەكورتی ئامانج له‌م وه‌رگێڕانه‌، کردنه‌وه‌ی ده‌رگه‌یه‌ به‌ڕووی جیاوازی بۆچوون و ڕه‌خنه‌، هاندانی هاوڕێیان بۆ هه‌ڵدانه‌وه‌ی ڕاستییه‌ شاراوه‌کانی بزاڤی سۆشیالیستی و هه‌ڵخڕاندنی بزاڤێك له‌سه‌ر پایه‌کانی خۆبیرکردنه‌وه‌ و خۆبڕیاردان و خۆجێبه‌جێکردن، بزاڤێك دوور له‌ شوانه‌یی ڕامیاره‌ پیشه‌ییه‌کان و ڕابه‌رایه‌تی پارت و سه‌روه‌ری ده‌سه‌ڵاتخوازان.

سایکۆلۆجیه‌تی به‌ئه‌ندامبونی حیزب و ئایدولوجی نه‌ته‌وه‌خوازی

سایکۆلۆجیه‌تی به‌ئه‌ندامبونی حیزب و ئایدولوجی نه‌ته‌وه‌خوازی

 ئه‌نوه‌ر فه‌تاح

به‌ئه‌ندامبوونی که‌سێك بۆ حیزبێك یان ڕێکخراوێکی قوچه‌کی به‌ ڕاستوچه‌پییه‌وه‌،به‌علمانی و دینییه‌وه‌ به‌ نه‌ته‌وه‌بازی و ئه‌وانی تریشه‌وه‌‌، کۆمه‌ڵه‌ ڤاکته‌رێکی بزوتو بینراوو نه‌بینراویش هه‌یه‌، واته‌ زه‌مینه‌یه‌ك هه‌یه‌ که‌ وا له‌ که‌سێک ده‌کات که‌ کاربکات وقوربانیش بدات له‌و دامه‌زراوه‌ قوچه‌که‌دا ،قه‌ناعه‌تێك په‌یدا ده‌کات له‌پێناو گۆڕانێك له‌ بارێکی نائاساییه‌وه‌ بۆ بارێکی تری ئاسای، له‌ بێ مافییه‌وه‌ بۆ ده‌ستخستنی مافه‌ نه‌دراوه‌کان، له‌ بێده‌سه‌ڵاتییه‌وه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتدار له‌ لاتیه‌وه‌ بۆ پاره‌دار، له‌بێکارییه‌وه‌ بۆ ئه‌ندام په‌رله‌مان…هتد. ئه‌مه‌ به‌هانه‌ی بونه‌ ئه‌ندامه‌، به‌ڵام مه‌سه‌له‌ی ماف وداواکاریه‌کانی میلله‌ت ته‌نها   له‌ ڕاستیدا ئه‌وه‌  وه‌همێکه‌و لێده‌که‌ن  به‌ڕاستو پیرۆزیشی ده‌که‌ن .وه‌ که‌سه‌کانی ئه‌ندامی ڕێکخراوێکی قوچه‌کی، من پێم وایه‌ به‌ئه‌ندامبونه‌که‌ له‌و حیزب وڕێکخراوانه‌دا خۆی ڕاکردنه‌ له‌ گومانێک که‌ که‌سه‌که‌ی گیژ کردوه‌، خه‌یاڵه‌کانی بونه‌ ئه‌ندامی حیزب کردۆته‌ مۆته‌که‌یه‌ک به‌سه‌ر خۆیه‌وه‌و و‌  به‌ئاسوده‌و بێباکیه‌وه‌ قبوڵی ده‌کات، ده‌بێته‌ په‌یڕه‌وکه‌رو ده‌روێشی حیزب و هه‌موو درۆکانی حیزنیشی لیکراوه‌ به‌ڕاست،کابرای ئه‌ندامیش بۆی بووه‌ به‌ بابه‌تێك و جاڕی بڵاوبونه‌وه‌ی بۆ ئه‌دات، بۆیه‌ که‌سه‌ حیزبییه‌کان ئیراده‌ی خۆیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن ناتوانن بیریش بکه‌نه‌وه‌ نه‌ك  به‌دوای دۆزینه‌وه‌ی حقیقه‌تێکدا بگه‌ڕێن، به‌ڵام من له‌م نوسینه‌دا زیاتر باس له‌حیزبی نه‌ته‌وه‌باز ده‌که‌م وه‌کو کورد زبانێك.خۆ حیزبه‌کانی تریش وه‌کو پێشتر باسم کردووه‌ هه‌مان بۆچونم هه‌یه‌ له‌سه‌ری.

هه‌ڵبه‌ته‌ که‌سه‌ سه‌رکرده‌ سیاسیه‌ حیزبییه‌کان  به‌ئاگادارترن و پلانیان هه‌یه‌، وه‌ سه‌ری ئه‌وسه‌ری تونێله‌که‌ روناکییه‌کی هه‌یه‌ که‌ ئه‌وان ده‌ینینن،که‌ ئه‌ویش ده‌سه‌ڵات ده‌ستخستنه‌،واته‌ پاره‌، هه‌ربۆیه‌ش خه‌ڵکی بۆ کۆده‌که‌نه‌وه‌ وبه‌ئایدولوجییه‌ك ده‌رویشه‌کانی حیزبی بۆ  خه‌یاڵ ده‌که‌ن، وه‌ به‌شێك له‌ خه‌ڵکانه‌ش ملکه‌چ ده‌که‌ن که‌ ئه‌ندام نین به‌ڵکوهه‌وادارن ده‌یانگه‌یینه‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی که‌ کارێکی موقه‌ده‌س به‌جێده‌گه‌یه‌نن وه‌کو دین ونه‌ته‌وه‌ که‌دووبابه‌تی یه‌کانگیرن وجیاکردنه‌وه‌یان له‌یه‌کتری ته‌نها بۆ بازاڕه‌، وه‌ خۆشحاڵیش ده‌بن که‌ پشتگیری خۆیان پیشان بده‌ن، وه‌ به‌وه‌ش کۆتای به‌و گێژاوی نائومێدیو نیگه‌رانییان ده‌هێنن، که‌سه‌کانی حیزب وهه‌وادارانیان‌ توشی هستریای داکۆکی کردن بون له‌و وه‌همه‌ی که‌ خه‌یاڵی کردون، ئه‌مه‌ به‌مانایه‌کی ڕاستر نامۆبونیه‌تی له‌بونی خۆی(ئه‌وخه‌ڵکه‌ حیزبییه‌)، هه‌مو ڕیکخراوی قوچه‌کی ئه‌وخه‌ڵکه‌ خۆش باوه‌ڕه‌کان ده‌که‌نه‌  هیزێك ، به‌جۆڕێك که‌ به‌گڕو سوتاندنی ئه‌و که‌سانه‌ یان که‌سه‌که‌ نه‌بێت ئه‌م تاریکستانه‌ی که‌ کۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵکه‌ی تێکه‌وتووه‌ ناڕه‌وێته‌وه‌،هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌ندام  ده‌بێنه‌ ده‌روێشێک بۆ ئه‌و حیزبه‌ی که‌ بونی خۆشیان  له‌بیربردۆته‌وه‌ ده‌چێت به‌گژ مه‌رگدا،من پێم وایه‌ حیزب له‌جیاتی ڕێگه‌ی ڕزگاری بۆ بدۆزێته‌وه‌، به‌ دوچاربونی به‌م بیرکردنه‌وه‌ شێواوه‌ له‌پێش هه‌موو شتێکه‌وه‌ خودی خۆی( ئه‌ندامه‌کانی) ده‌کاته‌ کۆیله‌ی سه‌رۆک وبنه‌ماکانی حیزبه‌که‌شی به‌ ئاسوده‌ی وبێباکیشه‌وه‌ قبوڵی ده‌کات.ئه‌گه‌ر بشزانێ بنه‌ماکانی ئه‌و حیزبه‌ ناڕه‌واشه‌، چونکه‌ حیزب،ناکۆکییه‌ چینایه‌تیه‌کانی کۆمه‌ڵگا نابینێ،له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ خه‌ڵکی چه‌واشه‌ بکات له‌تێگه‌یشتنی ناکۆکییه‌کان،ئه‌وه‌ی ده‌یبینێ چۆن به‌شێك له‌ ده‌سه‌ڵات ببچڕێ که‌ ئه‌وان به‌دوای پاداشته‌وه‌ن وه‌ هه‌ربۆیه‌ش، دروشم وپرنسپه‌ ناپیرۆزه‌کان له‌خه‌ڵکی پیرۆزبکه‌ن.هه‌روه‌کو پرۆفیسۆری پۆلتیک ئیلی که‌دووری ده‌لێ سیاسه‌تی ناشنالیست بریتیه‌ له‌ هه‌ڵچونێکی موراهقانه‌ی هیوابڕ که‌ هه‌موو هه‌وڵه‌کانیش بێ ئه‌نجام وئاینده‌ن، وه‌بزوتنه‌وه‌ی نه‌شنالیستی هیچ نیه‌ جگه‌ له‌ بزوتنه‌وه‌یه‌کی خێڵه‌کی داخراوه‌ که‌ جیاوازی قبوڵ ناکات، که‌دنیا که‌ هه‌موی جییاوازیه‌.وه‌ به‌ڕێز که‌دوری ده‌ڵێ ناشنالیستو خێڵ یه‌ک بنه‌مان که‌خه‌ڵکی تر قبوڵ ناکات، کۆمه‌ڵگای داخراوی ده‌وێت که‌ مه‌حاڵه‌.

نه‌ته‌بازه‌کان دوای خه‌یاڵ که‌وتون، ژیان ڕه‌تده‌که‌نه‌وه‌وئاشنایه‌تی له‌گه‌ڵ مردندا ده‌خوازن،(که‌م بژی وکه‌ڵ بژی) (کوردستان یان نه‌مان)یان له‌ پاکستان وئه‌فخانستاان ده‌ڵێن (وه‌طن یان تابوت) هه‌روه‌ك (پرۆفیسۆر که‌دوری) سوره‌ له‌سه‌رئه‌وه‌ی که ‌ده‌ڵێ هه‌موکات ناشنالیسته‌کان داوای خۆکوژیو زه‌بروزه‌نگ ده‌کات له‌ئه‌ندامه‌کانی بۆ سه‌ربه‌ستیه‌کی ڕۆمانسیانه‌ که‌ بونی نیه له‌ واقعدا، وه‌فکری قه‌ومی هه‌رباسی دروستکردنی سوپه‌رمان ده‌کات، بۆکاری سوپه‌رمانیش که‌ تیاچونه‌، که‌ده‌می هه‌رنه‌ته‌وه‌بازێک ده‌که‌یته‌وه‌ هه‌رباسی به‌رزی توندوتیژی رابردو ده‌کات وهیچ باسێک وپلانێکی ئاینده‌یان نیه‌.که‌س هه‌یه‌ بتوانی ناوی سه‌رکرده‌یه‌کی حیزبێکی نه‌ته‌وه‌بازی سه‌رکه‌وتوباس بکات ؟ له‌ وانه‌ش ستالین، هتلر،عه‌بولناصر،قه‌زافی،عه‌ره‌فات، هتد، ئه‌مانه‌ی ئه‌م دواییه‌ش که‌ به‌هاری عه‌ره‌بیش به‌شێکه‌ له‌ هه‌مان پڕۆسه‌ی خه‌ڵقکدنی دکتاتۆرئ ته‌نها گۆڕینی کاراکته‌ره‌کانه‌، جگه‌ له‌وه‌ی که‌له‌دوایدا بونه‌ قه‌صابی میله‌ته‌که‌یان،یان ده‌بن،که‌له‌ سه‌ره‌دان بۆ وه‌رگرتنی حوکم.

ئایدۆلوجیه‌تی نه‌ته‌وه‌بازی خاوه‌نی پڕۆژه‌ی دروستکردن وخزمه‌تگوزاری نیه‌، به‌ڵکو له‌میژودا خاوه‌نی به‌ندیخانه‌و کوشتنو تاڵانی،شه‌ڕوپروپاگانده‌ی درۆوده‌له‌سه‌یه‌،ئه‌گه‌روانیه‌؟با له‌ میژودا نمونه‌یه‌کی خزمه‌تگوزاری حیزب وحکومه‌تێکی سه‌رکه‌وتوی نه‌ته‌وه‌بازیمان بده‌نێ؟که‌ به‌بڕوای من حکومه‌تی نه‌ته‌وه‌بازی(ناشنالست)له‌ میژودا بونی نیه‌.ئیتر ئه‌وه‌ی ده‌هۆڵی پاراستنی نه‌ته‌وه‌بازی لێئه‌دا ،مه‌گه‌ر ده‌رویشکانی حیزب وهه‌وادارانی نامۆی به‌ژه‌وه‌ند په‌رست یان مه‌ستی که‌سانێك که‌ ده‌زانن به‌ رومانسیه‌تی خۆیان ئازادی به‌ده‌ست ده‌هێنن. ئایدۆلوژیه‌تی نه‌ته‌وه‌بازی له‌ئه‌ورپادا ده‌ستی پێکرد هه‌ر له‌وێشدا مرد

 کیدوری له‌لاپه‌ره‌ 191ی کتێبه‌که‌ی (ناشنالیزم) پرۆفیسۆری پۆلتیك له ‌زانکۆی له‌نده‌ن ئه‌نتۆنی دی سمث له‌ کتێبی(( نه‌ته‌وه‌خوازی)) نه‌ته‌وه‌خوازی بریتیه‌ له‌ بزوتنه‌وه‌ی لاوه‌ نامۆکان(بێزاره‌کان) ،چونکه‌ نه‌ته‌وه‌خوازی ڕوناکبیره‌ سه‌رلێتێکچووه‌کان(نائاڕاسته‌کراوه‌)له‌ تۆقاندن ووێرانکاری هیچی تری نهێنایه‌ ئاراوه‌ به‌تایبه‌تی له‌و ناوچاوانه‌ی که‌ له‌ ڕوی ئیتینیکه‌وه‌ تێکه‌ڵاون.

ئه‌نتۆنی دی سمث ده‌ڵێ ، لای کدوری بیره‌ نه‌ته‌وه‌خوازه‌کان خۆیان و به‌حه‌قی خۆیان به‌ خاوه‌ن هیز ده‌زانن و له‌ڕاستیدا ئه‌و هیزه‌یان هه‌یه‌ گه‌لان گومڕاو سه‌رلێشێواو بکه‌ن.وله‌ئاکامدا له‌ناویان به‌رن. هوبسباوم مێژوو نوسی گه‌وره‌ی ئنگلیز له‌ کتێبێکیدا به‌ناوی کاته‌ خۆشه‌کان ده‌ڵیت له‌ ئه‌ڵمانیا که‌سێکی کومونست ده‌سوتێ له‌ئه‌نجامی سوتاندنی خانوه‌که‌ی له‌ شه‌ڕی جهانی دووه‌م به‌ بۆردمانی ته‌یاره‌یه‌کی سوڤیاتی که‌ که‌سه‌که‌یان ده‌رهینا له‌ناو خانووه‌ سوتاوه‌که‌دا به‌شێکی زۆری له‌شی سوتابوو له‌کاته‌دا هاواری کرد بژی سوپای نه‌به‌زی سوڤیاتی، ئائه‌وه‌یه‌ وه‌همی حیزبایه‌تی(ئه‌گه‌ر بوار هه‌بێت به‌شێك له‌و کتێبه‌ی ئه‌ریك هوبسباوم ده‌که‌مه‌ کوردی).

پڕۆفیسۆری میژونوس هوبسباوم  که‌ بۆماوه‌ی په‌نجا ساڵ مامۆستای مێژوو بوو له‌ زانکۆی کامبرج له‌ڵاپه‌ره‌ 147ی هه‌مان کتیبدا ئیشاره‌تی به‌وه‌ داه‌وه‌ که‌ ده‌ڵێ، ئه‌م ته‌قینه‌وه‌ له‌ناکاوانه‌ی نه‌ته‌وه‌خوازی شتێکی کاتییه‌و ماسکێکه‌ (په‌رده‌یه‌که‌)له‌به‌رده‌م بزوتنه‌وه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی مێژوو که‌ مێژوو هه‌میشه‌ به‌ره‌و یه‌که‌یه‌کی گه‌وره‌تری په‌یوه‌ندیه‌کانی مرۆڤه‌ به‌ڵام ناشنالیزم ڕۆڵیکی که‌م ولاوه‌کییه،واته‌ بزوتنه‌وه‌ی مێژوو قه‌تیس ده‌کا له‌ دۆڵێکی ته‌سکاوخێڵکی بچوك.‌

ئه‌رنست گڵنه‌رمێژوو نوسی که‌ڵه‌ی ئنگلیزی که‌ به‌خوای میژووی نه‌ته‌وه‌ خوازی ده‌ناسرێ ده‌ڵێ ئایدۆلۆجی نه‌ته‌وه‌خوازی تائه‌ندازه‌یه‌کی زۆر بێکه‌ڵک وهه‌ڵه‌یه‌.بونی نه‌ته‌وه‌کان شتێك نییه‌ له‌ چاره‌یان نوسرابێ و مرۆڤیش به‌شێوه‌یه‌کی ئاسایی پێویستی به‌و بونه‌ ئه‌ندامی نه‌ته‌وه‌ نییه‌. لاپه‌ره‌84 هه‌مان سه‌رچاوه‌. وه‌ له‌ هه‌مان لاپه‌ره‌دا گڵنه‌ر ده‌ڵێ نه‌ته‌وه‌کان به‌هۆی نه‌ته‌وه‌خوازانییه‌‌وه‌ دروست بوون ده‌بن، منیش ده‌ڵێم ئیتر پاشان میله‌ته‌کان ده‌ده‌ن به‌یه‌کدا.

دورخایم زانایه‌کی مێژوی گه‌وره‌یه‌ ده‌ڵێ نه‌ته‌وه‌خوازی وه‌ك ئاینێکی ئه‌ڵته‌رنه‌تیڤ(جێگره‌وه‌) پێ له‌سه‌رڕۆڵی پیرۆزی سروته‌کان داده‌گرێ به‌بۆنه‌و یادوه‌ریه‌کانی سه‌رکرده‌ مه‌زنه‌کان وبه‌ڕێزێکی پێغمبه‌رانه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ دامه‌زرێنه‌رو(شه‌هیدانی نه‌مر).

دیاره‌ ئه‌نتۆنی دی سمث پشتگیری دورخایم ده‌کات که‌ ده‌ڵێ نه‌ته‌وه‌خوازه‌کان سه‌رکرده‌کانیان ده‌گه‌یه‌ننه‌ پایه‌ی پیرۆزی پێغمبه‌ران وڕزگارکه‌ری گه‌له‌کانیان، هێنه‌ری سه‌رده‌می نوێ، سه‌ربه‌ستی،دادپه‌روه‌ری وخۆشه‌ویستی، ئه‌م بیروباوه‌ڕانه‌ ئه‌ولای(زیاتر له‌)‌ ئیمانه‌ ته‌قلیدییه‌کان؛ئاینه‌کان ده‌که‌ن، که‌ بایه‌خ به‌ژیانی دوارۆژ ده‌ده‌ن، هه‌ندێك جاریش جێگه‌ی ده‌گرنه‌وه‌.واته‌ سه‌رکرده‌ ده‌بێته‌ خاوه‌ن به‌هه‌شتی ئه‌م دنیاو ئه‌ودنیاش ئه‌گه‌ر هه‌بێ.

که‌ نه‌ته‌وه‌خوازێك ئه‌وه‌ په‌یامه‌که‌ی بێت ئیتر چۆن خه‌ڵکانێك ناکاته‌ کۆیله‌ی خۆی و له‌ زیندانی کۆیله‌یه‌تی خۆی بێ ئاگای ناکات؟، به‌ناوی دادو سه‌ربه‌ستی ودواڕۆژی گوڵ گوڵینه‌وه‌. وه‌ ژیانی دواڕۆژ ده‌گوێزنه‌وه‌ بۆ سه‌رزه‌وی به‌به‌ڵێنی نه‌مری،وه‌ سمث ده‌ڵێ نه‌مریه‌کی به‌کۆمه‌ڵ که‌ نه‌ته‌وه‌خوازان ڕایده‌گه‌یه‌نن له‌م وه‌چه‌وه‌ بۆ ئه‌و وه‌چانه‌ی نه‌ته‌وه‌ که‌ هێشتا له‌دایک نه‌بون ده‌گوێزرێته‌وه‌.نه‌ته‌وه‌  خوازه‌کان نه‌ته‌وه‌ی تر ده‌که‌نه‌ شه‌یتان وشه‌ڕی ڕه‌حمانی خۆیانی پێده‌که‌ن .‌

هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و کۆکردنه‌وه‌ی خه‌ڵکه‌ به‌ ده‌نگی نه‌ته‌وه‌خوازان‌ زه‌مینه‌یه‌کی گونجاوی ده‌وێت ،له‌ناوچه‌که‌ له‌وانه‌ بێکاری ، زه‌بروزه‌نگی ده‌سه‌ڵاتداران، مارشه‌ سه‌ربازییه‌کان، به‌کارهێنانی خوێنی شه‌هیدان،سه‌رکرده‌ بێ ئه‌مه‌که‌کان ، قه‌یرانه‌کانی ئابوری ،سانسۆری میدیا به‌وه‌ی که‌ ده‌بێت هه‌مومان بکه‌نه‌ یه‌ك ڕه‌نگ ویه‌ك ده‌نگ ،واته‌ ده‌بێت هه‌موو وته‌کانی وهه‌سته‌کانی دانیشتوان له‌وانه‌ی سه‌رکرده‌و حیزبی پێشه‌وا بچێت یان نابێت ببێ ، له‌وانه‌ هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی، دینی، ڕه‌نگ و ناوچه‌گه‌ری…. ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ زۆیان ده‌بنه‌‌ سوته‌مه‌نی به‌ئه‌ندام بونی حیزبێك، که‌ له‌ڕاستیدا له‌ ناخییدا(ئه‌ندام و هه‌وادارانی حیزب) نارامی وئاڵۆزیه‌کی وای بۆ دروست ده‌بێت له‌ڕیکخراوی حیزبه‌که‌وه‌، وه‌ درکی حه‌قیقه‌ت بۆیان کارێکی مه‌حاڵه‌، وه‌ ئیتربیرکردنه‌وه‌شی، ته‌فسیری ناڕاستی ئه‌نجام ده‌هێنێ ،ئه‌وجۆره‌ بیرکردنه‌وه‌یه‌ ژیان له‌ که‌سه‌ حیزبییه‌کان لێده‌که‌نه‌ دۆزه‌خ، بۆیه‌ زۆر ئاساییه‌ که‌ ئه‌و که‌سانه‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵکانی سیاسیه‌وه‌ ده‌کرێنه‌ قوربانی ده‌سکه‌وتنی ده‌سه‌ڵات به‌ناوی مافی تاك و میله‌ته‌وه‌ ئه‌مه‌ له‌ لایه‌ك، لاکه‌ی تریشی که‌سه‌ تێکشکاوه‌کان له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵێکی تری وه‌ك خۆی ده‌بنه‌ گروپێکی گه‌وره‌، که‌ زۆرینه‌یان هه‌مان میژویان  هه‌بووه‌ له‌که‌سێکی نه‌فس شکاو دابڕاو بگره‌ نامۆش به‌ڵام حیزب له‌ کۆمه‌ڵگا گه‌روه‌که‌داشدا ده‌یکاته‌ خاوه‌ن هه‌یبه‌تێك که‌ پێشتر ئه‌وه‌ی به‌خۆوه‌ نه‌دیوه‌، باشترێن نمونه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و که‌سانه‌ی ده‌بنه‌ چه‌کداری هه‌ر حیزبێك خه‌ڵکی ناوچه‌ هه‌ژاره‌کانی قه‌راخ شارن یان هی لادێ بێکاره‌کانه‌یان که‌نارکه‌وتوه‌کانی کۆمه‌ڵ، که‌ ده‌بنه‌ چه‌کدار وه‌کو به‌هانه‌یه‌ك که‌ کار ناکات یان کاری ده‌س ناکه‌وێ وخۆشی پێ ڕزگار ناکرێ به‌ڵام قه‌ناعه‌تی پێکراوه‌ که‌ خاوه‌ن باوه‌ره‌ ، ئازایه‌، به‌ئه‌مه‌ك، که‌ ئه‌و سیفه‌تانه‌ هه‌ر بۆی خه‌ڵقکراوه‌و هیچی له‌و که‌سه‌دا نه‌بووه‌و نیشه،به‌ڵام حیزب له‌ هه‌وادا ده‌یکاته‌ قاره‌مانو داستانی پێ تۆمار ده‌کات له‌خه‌یاڵداو نیشآنه‌ی ئازادی پێده‌به‌خشێ که‌ نرخی دڵۆپه‌ خوێنێکی ئه‌و که‌سه‌ی نیه‌و مرۆڤیش شایسته‌ی ئه‌و درۆیه‌ نیه‌ له‌گه‌ڵیا بکرێ به‌ڵام پیاوانی حیزب ده‌یکه‌ن..

 وه‌ناتوانین باسی بزوتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌خوازی بکه‌ین به‌بێ بونی حیزب، وه‌حیزب کۆپانییه‌کی سودو قانزاج هێنه‌، به‌ وه‌ی که‌ ده‌بێته‌ دروستکردنی حیزبێکی نه‌ته‌وه‌خواز تونای وروژاندنی هه‌ست وکۆنترۆڵی خۆشه‌ویستی خه‌ڵکی ده‌کات بۆ به‌شداری نه‌ك هه‌ربه‌شداری بگره‌ خۆسوتاندن وبۆ ئه‌و وه‌همه‌،وه‌ یا جه‌لاد بۆ ئه‌وانی تر که‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ندامی حیزبدا هاورا نییه‌. واته‌ که‌ره‌سه‌ی نه‌ته‌وه‌ خوازی کارکردنه‌ له‌سه‌ر وه‌هم، ئه‌نتونی ده‌ڵێ (هه‌مان سه‌رچاوه‌) وه‌همێك که‌ پێده‌ڵێن خۆشه‌ویستی که‌ وه‌ك دینێکی سیاسی به‌هه‌شتی دینیکه‌ت بۆت ده‌کاته‌ ڕاستیه‌کی سه‌رزه‌مینی هه‌موو نه‌ریته‌ موقه‌ده‌سه‌ تێپه‌ڕیوه‌کان زیندوو ده‌کاته‌وه‌ له‌فۆڕمێکی زۆر جوانترو ڕازیککه‌رتر

وه‌ لای زۆرینه‌ی خه‌لکی ئاگاداری سیاسی ئه‌وه‌یان لائاشکرایه‌  که‌ نه‌ته‌وه‌ خوزان خه‌ڵکیان له‌سه‌ر هونه‌ری روبه‌ڕوبه‌بونه‌وه‌ی مردن ڕاهێناوه‌ زیاتر له‌وه‌ی باسی ژیانی ڕاسته‌قینه‌ بکات، که‌ خۆشی وبه‌ختیار هێنه‌ر بێت.‌

فرۆید ئه‌وه‌ باش باس ده‌کات(به‌ئه‌ندامبونی حیزبی) ده‌ڵێ، ئه‌و که‌سانه‌ ئه‌وانه‌ن که‌ له‌عه‌قڵدا گه‌وره‌ نه‌بون ، وه‌کو مناڵێك که‌ چۆن له‌ ته‌مه‌نی مناڵێدا پێویستی به‌ ئاگاداری باوك ودایکی هه‌یه‌ که‌ ئاگاداری بکاته‌وه‌، فیری ئه‌و شتانه‌ی بکات که‌ مناڵه‌که‌ی ناتوانێ لێان تێبگات، ئه‌و که‌سانه‌ش که‌ ده‌بنه‌ که‌سێکی حیزبی، دینی یان هه‌رچییه‌کی تر له‌و ته‌مه‌نه‌ گه‌وره‌یدا پێویستیان به‌هه‌مان ئاگادارکردنه‌وه‌و ئاگالێبونه‌ هه‌ر ماوه‌و هه‌یه‌،  بۆیه‌ حیزب باشترین ڕێنومایکه‌ر ده‌بێت بۆ ئه‌و که‌سه‌ نه‌فس تێکشکاوانه‌ که‌ له‌ حیزبێکدا خۆیان بدۆزنه‌وه‌، یان ڕاکردنێکه‌ له‌و واقعه‌ی که‌تێیدانو ئازاریان ده‌دات ، به‌وڕاکردنه‌یان له‌به‌رپرسیارێتی ژیان رزگار ده‌بن

جا حیزبه‌که‌ دینی بێت ، یان دینیه‌کی علمانی(حیزبی سیاسی) بێت وه‌کو حیزبه‌ قه‌ومییه‌کان ولیبراڵ وچه‌په‌کان، که‌ هه‌مویان له‌ژێر یه‌ك چه‌تردان ئه‌ویش چۆک دادانی که‌سانێکه‌‌ به‌رامبه‌ر وه‌همێك که‌ سه‌رقاڵی کردووه‌(ڕزگاری نشتمان وپاراستنی حیزبی سه‌رکرده‌وقاره‌مان) .

په‌یوه‌ندیه‌ فراوان وته‌کنیکه‌کانی پروپاگه‌نده‌ ، ده‌رفه‌ت بۆ نوخبه‌کان ده‌ره‌خسێنێ تا باوه‌روبه‌ها وقییه‌م هاوبه‌شه‌کان له‌ ناو  کۆمه‌ڵدا کاریگه‌ری گشتیان هه‌بێ وه‌ بچه‌سپێنێ به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر سیمای نه‌ته‌وایه‌تی یان دینی هه‌بێ، ئیتر به‌فێڵ به‌رگی ڕه‌وای ده‌که‌ن به‌به‌را ده‌یکه‌نه‌ که‌لتور، که‌ که‌لتوره‌که‌ش خه‌ڵکی وا ڕآده‌هێنێ که‌ به‌رگه‌ی ئه‌و ژیانه‌ بگرێت و ڕوبه‌ڕوی مردن بێته‌وه‌ ئه‌وه‌ش ده‌که‌نه‌ حه‌کیم ومامۆستای به‌شێکی خه‌ڵکه‌که‌، وه‌ ئیتر جه‌خت له‌سه‌ر پاڵه‌وانێتی و قوربانی وپیرۆزی په‌رستن به‌ زیندوو ومردووه‌کانه‌وه‌ وا ده‌کات حه‌ز بکات ببێته‌ قوربانی ئه‌و وه‌همه‌ی که‌ پێیگیژ کراوه ‌ئه‌مه‌یه‌ حیزب که‌ به‌دوستکردنی ئه‌فسانه‌ ده‌ترفێنێته‌ ئاستیکی وا که‌ ده‌تکاته‌ خاوه‌ن ناسنامه‌یه‌کی ئه‌فسوناوی وا که‌ ئه‌وئیمانداریه‌ ده‌بێته‌ ئه‌خلاق و فیری هونه‌ری خۆکوژیت ده‌کات ومتمانه‌یه‌کی وات پێده‌به‌خشێ به‌زه‌حمه‌ت تیگه‌یشتن  به‌به‌ریاده‌کرێت.(به‌شێکی زۆری ئه‌م فکرانه‌ هی ئه‌نتۆنی سمث،له‌کتێبی نه‌ته‌وه‌خوازیه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌.

وه‌کو کافکا ده‌ڵێ تۆ که‌ نه‌توانی له‌ ناختا ئازادی دروست بکه‌یت ده‌بێت لای که‌سێک ده‌بیت لای که‌سێک بمێنیته‌وه‌ که‌ ڕینوماید بکات په‌یڕه‌ویکه‌ریش بکه‌یته‌ موقه‌ده‌س..سه‌رزه‌نشتی ئه‌وانه‌ش بکه‌یت که‌ وه‌ك ئه‌و باسه‌ قبوڵ ناکه‌ن.

من حه‌زم ده‌کرد نمونه‌ی زیندووی ئه‌وکه‌سانه‌ بزانم که‌ چی وای لێکردون ببنه‌ که‌سێکی حیزبی و له‌پێناویشدا شه‌ڕی مان ونه‌مان بکه‌ن ، چی کردینیه‌ ئه‌و خاوه‌نی ئه‌و خه‌یاڵه. هه‌ڵبه‌ من چه‌ند وه‌ڵامێکم ده‌سکه‌وتووه‌، له‌وانه‌ که‌سێك وتی من چومه‌ حیزبێکی چه‌په‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی میژوی چه‌پایه‌تی له‌ خیزانه‌که‌ماندا بووه‌، یان بیکاری بێته‌ مایه‌ی بێزاریه‌ك که‌ مردن له‌ژیانێکی بێکاری باشتر بێت وله‌لۆمه‌ی بێکاریش ڕزگار بووم. وه‌ڵامێکی تر بۆ به‌ئه‌ندامبانی له‌حیزبێکدا ده‌یگه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ دژایه‌تی باوکی ده‌کرد ، هه‌ر ویستویه‌ی به‌ره‌نگاری باوکی ببێته‌وه‌ بۆیه‌ چۆته‌ حیزبێکه‌وه‌ که‌ باوکی دژی ئه‌و حیزبه‌ بووه‌.یان ئه‌وه‌تا نقودی هه‌یه‌ وده‌یه‌وێت سیاسته‌ حیزبیه‌که‌ی بکاته‌ به‌رنامه‌یه‌ك بۆ په‌یوه‌ندی دروستکردانو خۆده‌رخستن له‌ به‌رده‌م خه‌ڵکیدا، که‌ئه‌وه‌ش به‌شێکه‌ له‌ پاره‌دروستکردن.

که‌سێکی تر خۆشه‌ویستی بۆ شاره‌که‌م( خاکه‌که‌م) ، که‌ حه‌زم ده‌کرد قوربانی بۆ بده‌م به‌گیانی خۆم، هه‌ر وه‌کو مشێل عه‌فله‌ق،دروستکه‌ری حیزبی به‌عسی سوری وعێراق که‌ ده‌ڵێ ده‌بێت خۆشه‌ویستی نشتیمان گرنگه‌و ده‌بێت کاری ڕۆژانه‌مان بێت، بۆ ژیانمان(حیزبه‌که‌ی) .

کافکا ده‌ڵێت ، به‌قسه‌ی دڵخۆشکه‌رو هیوابه‌خش دامرکانه‌وه‌ی ڕوحی پڕنیگه‌رانی ،مه‌سه‌له‌کان کۆتای پێدێت به‌کوڕنوش بردن و خۆشت به‌که‌ماڵی ئازادو ئاسوده‌ ده‌بینی. ئه‌مه‌ ڕسته‌یه‌کی پڕ به‌پێستی به‌ئه‌ندام بونه‌وله‌ حیزبێکا، وه‌ده‌سه‌ڵاتداران ڕێگه‌یه‌کی درۆو ڕیا بۆ هه‌موان واڵا ده‌که‌ن فروفێڵ و فریودان وه‌ك یاسایه‌کی بنه‌ڕه‌تی ژیان ده‌خه‌نه‌ ڕوو، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌وه‌ فریدانه‌ که‌ سوپه‌رمانی ئه‌وه‌ ئیمان ودروشمی نه‌ته‌وه‌بازه‌کانن، که‌ئه‌نجامه‌که‌شی جگه‌ له‌قه‌واره‌یه‌کی به‌تاڵ هیچی تر نیه‌.که‌سێك له‌ دۆزه‌خێکا بژی وسه‌رفرازی ڕۆژه‌کانی ئاینده‌ی بۆ بخوازی.هه‌ڵبه‌ته‌ سۆراخکردن وبه‌ته‌ماکردنی بۆ کارێکی سوپه‌رمانی، ئه‌وه‌ ئیمان ودروشمی نه‌ته‌وه‌بازه‌کانن، که‌ ئه‌نجامه‌که‌شی جگه‌ له‌ قه‌واره‌یه‌کی به‌تاڵ هیچی تر نییه‌.

‌‌هێزه‌ تاریکه‌کان

‌‌هێزه‌ تاریکه‌کان

زاهیر باهیر

له‌نده‌ن- 14/11/2012

سیسته‌می سه‌رده‌م ، سیسته‌می سه‌رمایه‌داری ، که‌ تا ئێستا دوا قۆناغێکه‌ که‌ به‌شه‌ریه‌ت  به‌خۆیه‌وه‌ دیتبێتی سه‌رجه‌می کون و که‌له‌به‌ره‌کانی ژیانمانی وه‌کو هزر، وه‌کو تارمایی ، وه‌کو واقییع، گرتۆته‌وه‌ له‌  سه‌رتاپای په‌یوه‌ندی کارکردن و هه‌موو بواره‌کانی تری په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانماندا، ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌‌.

کارێکی هێنده‌ گران نییه‌ تاکو بزانین ئه‌م سیسته‌مه‌ به‌م هه‌موو دڕه‌ندایه‌تییه‌وه‌ ، به‌م نه‌رێت و سروشتی شه‌ڕه‌نگێزێتیه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ مرۆڤ ، به‌رامبه‌ر به‌ گیانله‌به‌ران و ئاژه‌ڵ و باڵنده‌کان، به‌رامبه‌ر به‌ ژینگه‌ بۆچی بۆ ئه‌م ماوه‌  زۆره ‌ توانیوێتی  وه‌کو له‌ سه‌ره‌وه ‌ ئاماژه‌م  پێکرد زاڵببێت  به‌سه‌رماندا و پاوانی ژیانمان بکات.

به‌ڕای  من  ئه‌وه‌ی زیاتر له‌ هۆکاره‌کانی تر مه‌رجی بنه‌ڕه‌تی هه‌بوونوو مانه‌وه‌ی ئه‌م سیسته‌مه‌ی ده‌سته‌به‌رکردوه‌ ئه‌م ده‌سگه‌ زه‌به‌لاحانه‌ی خواره‌وه‌یه‌:

 یه‌که‌م : ماسمیدیای لیبراڵ: هه‌موو به‌شه‌کانی میدیا له‌ ڕۆژنامه‌گه‌رییه‌وه‌، ڕادویۆ، ڕێکلامه‌وه‌‌ تا ده‌گاته‌ ته‌له‌فزیۆن هه‌ر هه‌موویان له‌لایه‌ن کۆمپانیا گه‌وه‌کانه‌وه، ده‌وڵه‌ته‌وه،‌ یا که‌سه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌کانه‌وه‌ ، قۆرخکراون.  هه‌موو ئه‌و لایه‌نانه‌ی سه‌ره‌وه‌ش سوود و به‌رژه‌وه‌ندیان له‌ به‌رده‌وامبوون و به‌رقه‌راربوونی سیسته‌مه‌که‌دایه‌‌‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش وایکردوه‌ که‌ وه‌زیفه‌ی سه‌ره‌کی و بنه‌ڕه‌تی میدیا به‌گشتی‌ ده‌بێت له‌ خزمه‌تی سیسته‌مه‌که‌دا بێت.  دیاره‌  نکوڵی ناکرێت‌ له‌وه‌ی که‌ که‌سانی چه‌پ و سه‌ربه‌خۆ و خه‌ڵکانی باشیش له‌م بواره‌دا، هه‌ن و کارده‌که‌ن‌، به‌ڵام ئه‌مانه‌ که‌من و ناتوانن سنوریی ‌ هه‌لومه‌رجی گرێبه‌ستی سه‌ر کاری  نێوانی خۆیان و کۆمپانییه‌کانی که‌ کاری بۆ ده‌که‌ن،  ببه‌زێنێنن.  ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ش ناوبه‌ناو ده‌بینین که‌ به‌رنامه‌یه‌کی باش، فلیمێکی باش نیشانده‌درێت، به‌ڵام ئه‌مانه‌ش به‌گشتی  نابێت به‌ ته‌واوی سنوریی یاسا ببه‌زێنن  و هانده‌ر و نیشانده‌ری به‌گژاچونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات بن.

ڕۆڵی میدیاو پاگه‌نده‌ی میدیا له‌ هه‌موو کات و سه‌رده‌مێکدا ده‌وری خۆیان هه‌بووه ‌و ئیدی له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتدا بووبن یا دژ به‌ده‌سه‌ڵات، به‌ڵام تا ئێستا به‌شه‌ریه‌ت میدیای ئاوا به‌هێز ، وه‌ک میدیای لیبراڵی نه‌بینیوه‌، ئه‌میش هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ی که‌ به‌بێ میدیا و به‌بێ پاڵپشت و پاگه‌نده‌ی میدیا هه‌رکارێک بکرێت سه‌رکه‌وتنی یا ته‌واوکردنی یا کارایی و کاردانه‌وه‌ی کاره‌که‌، ده‌که‌وێته‌ خانه‌ی مه‌حاڵه‌وه‌ .

 کاریگه‌ری ماسمیدیا نه‌ک هه‌ر له‌سه‌ر ئێمه‌ی گه‌وره‌ته‌مه‌ن هه‌یه‌ ، ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر منداڵانمان ، منداڵه‌ ساواکانیشمان ، ئه‌و کاریگه‌رییه‌ به‌ زیاده‌وه‌ داده‌نێت و مێشکیان به‌ ئاسانی ئاماده‌ ده‌کات به‌ شۆرینه‌وه‌ی ده‌ماخیان له‌ گرنگیدان به‌ بزنس و که‌ره‌سه‌ و کاڵا و ماتریاڵی سه‌رده‌م ، خۆته‌ریکگرتن و بایاخدان و به‌دووکه‌وتنی ده‌سته‌واژه‌ی ” خۆت یه‌که‌م و ئه‌وانی تر دووهه‌م” ، به‌هێزکردنی ڕۆحی ململانێیه‌کی شه‌ڕه‌نگێزانه‌ له‌گه‌ڵ هاوپۆل و هاوه‌ڵه‌کانیانا، ملکه‌چبوون و خۆبه‌ستنه‌وه‌یان به‌ پڕۆگرامی خۆێندنه‌وه‌ که‌ زیاتر بره‌و به‌ توانا و پاڵه‌وانێتی و ده‌ستپێشکه‌ری تاک له‌ نێو کۆمه‌ڵگه‌دا، ده‌د‌ات،  ڕۆحی نه‌ته‌وایه‌تی و دین و مه‌زهه‌ب به‌هێزده‌کات، بواری دیمۆکراسی- لیبراڵ و سیاسه‌تی لیبراڵ و حکومه‌ته‌کانی ، پان و به‌رینتر ده‌کات، ئه‌مانه ‌و گه‌لێکی تر تا له‌ خویندنگاباڵاکاندا و زانکۆکاندا هه‌موو ئه‌مانه‌ ته‌واوده‌کرێن ، تاکو مرۆڤه‌ ساواکه‌ که‌ گه‌وره‌ بوو له‌ گیانی مرۆڤانه‌ی خۆی ڕوتبکرێته‌وه‌ و ببێته‌ هه‌ڵسوڕاوێکی چالاکی پارێزه‌ری سیسته‌مه‌که‌.

 به‌ کورتییه‌که‌ی هێزی میدیا، یا دروستتده‌کات یا تێکتده‌شکێنێت، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ کاریگه‌رییان له‌سه‌ر تاکه‌کانی ناو کۆمه‌ڵگه‌ هه‌یه‌ که‌ ده‌توانن ڕه‌شیان لێبکه‌ن به‌ سپی، باش به‌ خراپ، ڕاستی به‌ ناڕاستی، چه‌پ به‌ ڕاست، کاپیتاڵیزم  به‌ سۆشیالیزم، ‌پێچه‌وانه‌که‌شی هه‌ر ڕاسته‌‌.  بۆیه‌ لامان سه‌یر نییه‌ له‌کاتی هه‌ڵبژاردنی هه‌ر سه‌ره‌کشالیارێکدا، سه‌ره‌ککۆمارێکدا، پارتێکدا، قسه ‌و پێشبینییه‌کانی میدیا سه‌د ده‌ر سه‌د ڕاست ده‌ر ده‌چن.

میدیا به‌ماوه‌یه‌ک پێش‌ داگیرکردنی عێراق ، هه‌ر زوو ده‌ستی کرد به‌ کێڵانی زه‌مینه‌ی دروستکردنی جه‌نگی ناوخۆ و به‌هێزکردنی ڕۆحی سکتاریانه ‌و باس له‌ ناکۆکی نێوان  و گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌و  مێژوی ناکۆکی و  دووژمنایه‌تییه‌ی نێوانی شیعه ‌و سوونه‌، کورد و عه‌ره‌ب، تورک و کورد، عه‌ره‌ب تورک،  هه‌ربۆیه‌ له‌ دوای داگیرکردنی عێراق، جگه‌ له‌وه‌ی که‌ میدیا وتی، به‌داخه‌وه‌، ئێمه‌ش شتێکی ترمان نه‌بینی.

یاخود له‌ ” به‌هاری عه‌ره‌بی دا” میدیا چ پاگه‌نده‌یه‌ک ده‌کات بۆ ئه‌و ناڕه‌زایی  و ڕاپه‌ڕیننانه‌ی خه‌ڵک له‌و وڵاتانه‌دا که‌ خاوه‌ن میدیا حه‌زی به‌گۆڕینی ده‌مووچاوه‌کانه‌ ، سیاسه‌ته‌که‌یانه‌، به‌ڵام نه‌ک سیسته‌مه‌که‌یان.  چۆن کار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ بزوتنه‌وه‌یه‌کی ئاوا ( دیاره‌ مه‌به‌ستم له‌ هێڵی گشتی و دیاری بزوتنه‌وه‌که‌یه‌) به‌ بزوتنه‌وه‌یه‌ک بناسێنێت که‌ خه‌ڵکی ته‌واوی ئازدی و سه‌رفرازی خۆیان له‌گه‌ڵ نان و کار و خوێندن و چاره‌سه‌ری به‌لاش و خانووبه‌ره‌ی باش ، به‌ ئاکامی یا سه‌رکه‌وتنی ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌وه،‌ گرێبده‌نه‌وه‌.

دووهه‌م: کۆمپانییه‌ گه‌وره‌کان و بانقه‌کا ن و ده‌سگه‌دراوییه‌کانی تر: ده‌وری ئه‌م  که‌ڵه‌ کۆمپانیانه‌ش نه‌ک هه‌ر که‌متر نییه‌ له‌ ڕۆڵی میدیا، به‌ڵکو یه‌ک ته‌واوکه‌ری ئه‌وی تریانه‌، ئه‌وان میدیایان دروستکرد‌وه ‌و په‌روه‌رده‌کردوه‌ ، میدیاش به‌ده‌وری خۆی ڕۆلی خزمه‌تکه‌ر و خزمه‌تکارێکی به‌ئه‌مه‌کی ئه‌وان، ده‌بینێت و ده‌زانێت. به‌ژه‌وه‌ندی هه‌ردوولایان به‌ڕاده‌یه‌ک تێهه‌ڵکێش بووه‌ که‌ له‌یه‌کدی جیابوونه‌وه‌یان، مه‌حاڵه‌.

کۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌کان له‌ هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا ده‌ستیان سووره‌‌ به‌خوێنی ملیۆنه‌ها له‌ خه‌ڵکانی هه‌ژار و زه‌حمه‌تکێش و ئاژه‌ڵ و گیانله‌به‌ر و ژینگه‌دا، به‌چه‌وساندنه‌وه‌یان، به‌ڕاگوێزانیان ، به‌به‌تاڵانبردنی سه‌ره‌وت و سامانی میللیان و سروشتیان، به زه‌وتکردنی خاک و نیشتمانیان ، به‌هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی ئه‌هلی و دینی و مه‌زهه‌بی و نه‌ته‌وه‌یی  و هتد.  ئه‌م کۆمپانیا گه‌ورانه‌ له‌ چه‌شنی جیاجیادا هه‌ن :  هه‌ر له‌ کۆمپانیای جلوبه‌گ و دروستکردنی پۆشاک و ڕێگاوبان دروستکردن و بیناکردنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه ‌و “Nation Building  ” ، نه‌وت و غاز و به‌نزین و کاره‌با و سه‌رتاپای سه‌رچاوه‌کانی‌ وزه، کۆمپانیای درو‌ستکردنی سه‌یاره ‌و که‌ره‌سه‌و ئامرازه‌کانی سوپایی و چه‌ک و ته‌قه‌مه‌نی و کۆمپانیای داووده‌رمان  ، پاراستن و ئاسایش وه‌کو کۆمپانیای G4S ، هێڵه‌ ئاسمانییه‌کان و فڕۆکه ‌و …تا ده‌گاته‌ سه‌ده‌ها جۆر له‌ سوپه‌رمارکێتی گه‌وره‌ گه‌وره‌  و گه‌لێکی تر له‌مانه‌.  هه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌ پێناوی زیادکردن و که‌ڵه‌که‌کردنی زیاتری سه‌رمایه‌دایه‌‌، هه‌میشه‌ش لای ئه‌وان سوود و قازانج پێش به‌های مرۆڤ و مرۆڤایه‌تی ده‌که‌وێت.

هه‌رچیش بانق و ده‌سگه ‌دراوییه‌کانیشن سه‌روبنی یه‌کترین له‌گه‌ڵ هه‌موو کۆمپانیا گه‌وره‌کاندا‌، نه‌ ئه‌مان به‌بێ ئه‌وان ده‌یانکرێت نه‌ ئه‌وانیش به‌بێ ئه‌مان، گه‌شه‌کردن و تۆکمه‌بوونی زیاتری ئه‌مان ، گه‌شه‌کردن و قه‌به‌بوونی زیاتری ئه‌وی تریانه‌ ، به‌هاری ئه‌مان به‌هاری ئه‌وانه‌ و پایزیشیان ، پایزی ئه‌وان.  ئه‌مان ده‌سگه‌یه‌کی دراوین و سه‌رچاوه‌ی قه‌رزوقۆڵه‌ن به‌وان ، ئه‌وانیش به‌بێ پاره‌ی ئه‌مان ناتوانن نه‌ ده‌سه‌ڵاتیان فراوانتر بکه‌ن و نه‌ سه‌رمایه ‌و قازانجه‌کانیشیان زیاتر بکه‌ن.  هه‌ر بۆیه‌ سه‌رکه‌وتنی ئه‌مان سه‌رکه‌وتنی ئه‌وانه ‌و نوشستیشیان نوشستی ئه‌وانه‌.

ده‌سگه‌ دراوییه‌کان به‌ بانقه‌کانه‌وه‌ یه‌کێکن له‌ هه‌ره‌ شه‌رایته‌کانی بوونی ژیان له‌ سای ئه‌م سیسته‌مه‌دا.  بانقه‌کان پاوانی ژیانی سه‌رجه‌می تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌یان کردووه‌، ئه‌مڕۆ بوونی تاکه‌کانی نێو کۆمه‌ڵگه‌،‌ یانی بوونی ‘ژماره‌یه‌کی بانقی’ یا کۆدێکی ئه‌و، که‌ تۆ ئه‌م ژماره‌یه‌ت نه‌بێت نه‌ ده‌توانیت کار بکه‌یت، نه‌ سلفه‌ی عه‌قار وه‌رگریت ، نه‌ قه‌رز بکه‌یت و نه‌ قه‌رز بده‌یته‌وه‌، نه‌ سه‌فه‌ر بکه‌یت، نه‌ شتێکی گرانبه‌ها بکڕیت، ته‌نانه‌ت ناتوانیت هیچ جۆره‌ بیمه‌یه‌ک وه‌رگریت، گه‌ر تۆ حسابێکی بانقت نه‌بێت.  ده‌سگه‌ی بانق له‌پاڵ سه‌پاندنی خۆیدا به‌سه‌ر ئێمه‌دا، واخۆشی سه‌پاندووه‌ به‌سه‌ر ده‌وڵه‌تدا، بووه‌ به‌ به‌شێک له‌ ده‌وڵه‌ت ،‌ ده‌وڵه‌تیش ناتوانێت ده‌ستبه‌رداری ببێت،  بۆیه‌ له‌م قه‌یرانه‌ ئابورییه‌دا زووزوو ده‌بینین که‌ فڵان بانق و فیسار بانق له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ده‌ستگرۆیی ده‌کرێت تاکو هه‌ره‌س نه‌هێنێت.  له‌ پاساوی ئه‌م یارمه‌تی دانه‌دا ده‌وڵه‌ت ده‌ڵێت:  بانق شیرازه‌ی ژیان و کۆمه‌ڵگه‌ی ڕاگرتوه‌ ، که‌ ئه‌و شیرازه‌یه‌ بچڕا ئیدی شیرازه‌ی هه‌موو شتێک له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا ده‌بچڕێت.

گه‌ر پێشتر له‌لای هه‌ندێکمان ڕۆڵی ده‌سگه‌ دراویه‌کانی وه‌کو سندوقی دراوی نێوده‌وڵه‌تی و بانقی جیهانی و بانقی ناوه‌ندی ئه‌وروپی ، له‌ ڕاووڕوتکردنی وڵاتانی تر و بردنی سامانیان به‌ سه‌پاندنی ده‌یه‌ها هه‌لومه‌رجی خۆیان له‌ژێر ناوی جیاجیادا له‌کاتی پێویستی داواکردنی قه‌رزدا له‌لایه‌ن ئه‌‌و وڵاتانه‌وه‌ ، به‌تایبه‌ت وڵاتانی ئه‌فه‌ریقا و ئه‌مه‌ریکای لاتین و هه‌ندێک له‌ وڵاتانی  تری به‌ده‌ر له‌وان، ئه‌وا‌ ئێستا له‌ سه‌رده‌می ئه‌م قه‌یرانه‌ ئابورییه‌دا ، ئه‌وه‌ به‌باشی ده‌بینین. به‌تایبه‌تی گه‌ر ته‌ماشای مه‌ر‌جه‌کانیان که ‌له‌سه‌ر یۆنان و ئیسپانیا و پورتوغال و ئیرله‌نده  ‌و ئیتالیا، له‌ پێدانی قه‌زدا، دایان ناوه، که‌ چۆن ستانده‌ری ژیانیان له‌ دوانیاندا: یۆنان و ئیسپانیادا وا هێناوه‌ته‌ خواره‌وه‌ که‌ نزیکه‌ له‌ ژیانی خه‌ڵکی عێراق و ساڵانی نه‌وه‌ده‌کانه‌وه‌.

له‌ هه‌قه‌تدا ئه‌مانن، ئه‌م کۆمپانیا و ده‌سگه‌ دراوییانه‌ن که‌ فه‌رمانڕه‌وایی ده‌که‌ن و سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تانیان له‌ ده‌ستدایه‌، ئه‌مانه‌ تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتن، دیاره‌‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مانیش ده‌سه‌ڵاتی ئابورییانه‌‌.

سێهه‌م: دوڵه‌ت و سه‌رجه‌می ده‌سگه‌کانی: ده‌وڵه‌ت که‌ وه‌کو برایه‌کی گه‌وره‌  یا پاساوانێکی به‌توانا له‌ پارێزگاریکردن و هێڵانه‌وه‌ی موڵکیه‌تی تایبه‌تی  و په‌یوه‌ندی به‌رهه‌مهێنانی مه‌وجود، له‌ سه‌ری سه‌ری هه‌ره‌مه‌که‌وه‌ به‌ خۆیی و هه‌موو ئامرازه‌ سه‌رکوتکه‌ره‌کانییه‌وه‌ ، هه‌ر له‌ په‌ڕله‌مان و دائیره‌ی دادو دادوه‌ری ، سه‌روه‌ری یاسا، هێزی سوپا و پۆلیس و تۆڕه‌‌‌ سیخوڕییه‌کانی له‌پاڵ چاودێریکردنی هاوڵاتیانه‌وه‌ له‌ ڕێگای کامیرا و ته‌له‌فون و کۆمپیته‌ر و ئامێره‌ ئه‌لکترۆنیه‌کانی تره‌وه‌، که‌نیسه‌و مزگه‌وت و دین و مه‌زهه‌ب،  سیسته‌می خوێندن و په‌روه‌رده‌کردن، په‌یڕه‌ویکردنی سیسته‌می بیرۆکراسی  هیراشی له‌ سه‌رجه‌می ده‌سگه‌کانی ده‌وڵه‌تدا، سیسته‌می  باج و…..هتد، ڕاوه‌ستاوه‌.

په‌ڕله‌مان و ئه‌ندامانی په‌ڕله‌مان که‌ له‌ لوتکه‌ی ئه‌و ڕێکخستنه‌ هیراشییه‌دان‌ و به‌ ده‌نگی خه‌ڵکی گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و شوێنه‌، به‌لام له‌ هه‌قه‌تدا ئه‌مان پارێزه‌ر و به‌رگریکه‌ری سیسته‌می کاریکرێگرته ‌و جه‌نگ و به‌تاڵه ‌و نه‌بوونی  و هه‌ژاری و بێلانه ‌و بێخانویه‌تین، نه‌ک نوێنرایه‌تی ئه‌وانه‌ی هه‌ڵیانبژاردون.  ئه‌م به‌رگریکردنه‌ش له‌ سیسته‌مه‌که ‌و نوێنه‌رانی سیسته‌مه‌که‌ له‌ ڕێگای مه‌هزه‌له‌ی ده‌نگدانه‌وه ‌و ملکه‌چێتی بۆ یاسای لیبراڵ و سه‌روه‌رێتی ئه‌و یاسایه‌یه‌‌.  ئه‌مان هه‌ڵگرانی ئه‌و خاکه‌نازانه‌ن که‌ به‌به‌رده‌وامی به‌ناوی یاسا و پاراستنی یاسا و ئاسایشی وڵاته‌وه‌،‌ خۆڵده‌که‌نه‌ چاوی خه‌ڵکییه‌وه ‌و هه‌وڵده‌ده‌ن که‌ خه‌ڵکی له‌ مافه‌کانی خۆیان که‌ له‌لایه‌ن که‌مایه‌تییه‌کی زۆر که‌مه‌وه‌ زه‌وتکراوه‌ ، بێئاگابن و به‌ڕوی ئه‌وان و ده‌سه‌ڵاتدا هه‌ڵنه‌گه‌ڕینه‌وه‌.  ئه‌مان ئه‌و داروده‌سته‌ن که ‌له‌پاڵ پایه‌کانی تری ده‌وڵه‌تدا بڕیاره ‌گرنگه‌کان سه‌باره‌ت به‌ ژیانی تاکه‌کانی ناو کۆمه‌ڵگه، هه‌ر هه‌موومان‌، ده‌ده‌ن.  ئه‌مانن ڕا له‌سه‌ر نه‌خشه‌کێشراوه‌کانی ده‌وڵه‌ت و تاکتیک و ستراتیجیه‌کانی  له‌ هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا، ده‌ده‌ن، که‌ هه‌ر هه‌مووشی ده‌بێت له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی ئه‌وان و پته‌وکردنی زیاتری ده‌وڵه‌ت و ئه‌و پایانه‌شی که‌ ده‌وڵه‌تیان ڕاگرتوه‌، ببێت.

ده‌وڵه‌ت وه‌کو ڕێکخه‌رێکی کۆمه‌ڵگه و پارێزه‌ری باروودۆخی هه‌نوکه‌یی، ئه‌رکه‌کانی هه‌ر له‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌دا کۆتایی نایه‌ت ، به‌ڵکو کارئاساییه‌کی زۆر گه‌وره‌ بۆ کۆمپانیا و بانقه‌کان و بزنسمانه‌ گه‌وره‌کان و توێژاڵی ده‌سته‌بژێر، ده‌کات به‌ گرتنه ئه‌ستۆی گه‌لێک ڕۆڵی گرنگ که‌ له‌ توانای خودی ئه‌وان خۆیاندا نییه، چونکه‌ نه‌ وه‌ختیان هه‌یه ‌و نه‌ پاره‌ش له‌وانه‌دا سه‌رف ده‌که‌ن، بۆ نموونه‌: به‌ندیخانه‌، نه‌خۆشخانه‌، په‌روه‌رده ‌و پێگه‌یاندن، دادگا، دانانی یاسا، په‌یوه‌ندی بازرگانی و بزنسی نێوده‌وڵه‌تان، سوپا، پۆلیس ، تۆڕه‌‌ سیخوڕییه‌کان…هتد  هه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌ش له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی چینایه‌تیدا، له‌ سای ده‌وڵه‌تی دیمۆکراسی و بیرۆکراتیدا ، زه‌رورن هه‌م بۆ په‌روه‌رده‌کردن و ئاڕاسته‌کردنی تاکه‌کان بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ تایبه‌تییه‌ی که‌ بزنس به‌گشتی، هه‌یه‌تی، هه‌م بۆ سزادانیشیان له‌ کاتی سه‌رپێچیکردنیان له‌ یاسا یاخود هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ به‌ڕوی یاسادا، ئیدی یاسای کار و بزنس بێت، یاسای سه‌ربازی بێت، یا یاساکانی تری ده‌وڵه‌تی، بێت.‌

ئابه‌م شێوه‌یه‌ ده‌بینین که‌ چ په‌یوه‌ندییه‌کی پته‌و‌ و به‌رژه‌وه‌ندخوازی له‌ نێوانی ئه‌م سێکوچکه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌دا هه‌یه‌.  ئه‌م سێکوچکه‌یه‌ش سێ هێزی تاریکن ، سێ هێزی ڕه‌شن که‌ به‌هه‌موو تونای خۆیانه‌وه‌ له‌پاڵ هێزه‌کانی تردا ئه‌م سیسته‌مه‌یان ڕاگرتوه ‌و به‌رده‌وامیش پارێزگاری لێده‌که‌ن و له‌ هه‌وڵی مانه‌وه‌یدان.

هزه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئازادیخوازی

هزه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئازادیخوازی

‌ دانییل غریین

و. له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌ سه‌لام عارف

(4) هێرشکردنه‌ سه‌ر دیموکراتییه‌تی بۆرژوازی*ئه‌مه‌یه‌

ڕه‌تکردنه‌وه و‌‌ ڕه‌خنه‌گرتنی ئازادیخواز  له‌ فڕووفێڵ و ته‌ڵه‌بازی دیموکراتییه‌تی بۆرژوای بێبه‌زه‌ییه‌،وه‌ك  ڕه‌تکردنه‌زه‌‌و ڕه‌خنه‌گرتنی سۆسیالیستی ده‌سه‌ڵاتگه‌را نه‌رموونیان و لیقن نییه‌‌.

ده‌وڵه‌تی بۆرژوازی، که‌ نازناوی (أمة nation) پێبه‌خشراوه‌، ته‌واو مه‌ترسیداره‌ و هیچی که‌متر نییه‌، له‌ ده‌وڵه‌ته‌ کۆنه‌که‌ سته‌مکاره‌که‌ له‌ دیدی (شتێنه‌ر)دا ” پاشا کۆنه‌که‌، له‌چاو پاشای نوێدا (الأمة) نه‌کبه‌توو زوڵملێکراو بووە، لیبریالیزم هه‌ر سووکردن و بچوکردنه‌وه‌که‌ی جاری جارانی منه‌ (الأنا) ڕاسته‌  هه‌ندێك ئیمتیاز ده‌ستخراون، به‌ڵام ئه‌و ئیمتازانه‌ بۆ به‌هێزکردنی ده‌وڵه‌ت بوون‌‌، نه‌ك بۆ به‌هێزکردنی من (الأنا) “.

به‌ بیروبۆچونی (پرۆدۆن) “دیموکراتییه‌ت هیچی زیاتر نییه‌ له‌ ده‌ستورخوازییه‌ سته‌مکاره‌که‌” ئه‌و کاته‌ی باوباپیرانمان جاڕی سه‌روه‌ری (گه‌ل)یاندا فێڵیان لێکردیین، له‌واقعدا ئه‌و (گه‌ل)ه‌ کوتوومت له‌ مه‌لیکێکی  بێموڵك ئه‌چێت، ئه‌و مه‌لیکه‌ ته‌نها خاوه‌نی مه‌زنی مه‌لیکه‌کانه و ‌هیچیتر‌، حوکم ناکات، ده‌سنیشان ئه‌کرێت و دائه‌مه‌زێنرێت، هه‌ر سێ ساڵ، یان پێنج ساڵ جارێك له‌ هه‌ڵبژاردنێکی نوێدا بۆی دووباره‌ ده‌کرێته‌وه‌، گه‌ر مه‌لیکیش نه‌مێنێت موڵك هه‌ر پارێزراوه‌ به‌ ڕێکوپێکی، ئه‌و (گه‌له‌)ش، که‌وا به‌ تۆپزی ڕۆشنبیرکردنی خراوه‌ته‌ خانه‌ی پشتگیۆخستنه‌وه‌و، کارتی هه‌ڵبژاردنه‌که‌ی نێوده‌ستی، ته‌نها فێڵێکی نه‌فره‌تییه‌ و هیچ سوودێکی لێنابینێت، کارتێکه‌ داهێنراوه‌ و ڕه‌خسێنراوه‌ بۆ سه‌روه‌ری خاوه‌ن موڵکه‌کان و بازرگانی و پیشه‌سازی.

(باکۆنین)یش ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ وتوویه‌تی “سیستمی نوێنه‌رایه‌تی په‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی گه‌ل دابیین ناکات، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئیرۆستقراتیه‌تێکی هه‌میشه‌یی ده‌خوڵقێنێت و په‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ده‌پارێزێت دژی گه‌ل”‌ هه‌ڵبژاردنی گشتی پێچووپه‌نا پێکردنه‌، پاراستنکارییه‌، ده‌مامکه ‌و “ده‌سه‌ڵاتی سته‌مکار له‌ پشتیانه‌وه‌ خۆی حه‌شارداوه‌ (بانکه‌کان -سووپا-پۆلیس)یش ‌هه‌موویان دارشه‌قی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ن” جگه‌ له‌وه‌ ” ئه‌و  سیستمی نوێنه‌رایه‌تییه، ئامرازێکی نایابه‌ بۆ داپڵۆسیین و نابووتکردنی گه‌ل” هه‌موو ئه‌وانه‌ش، به‌ناوی ئیراده‌ی میلییه‌وه‌‌.

ئازادیخواز کارتی ده‌نگدان به‌ ئامرازی بەدەستھێنانی ئازادی نازانێت

(پرۆدۆن) له‌ ڕووی تیۆرییه‌وه ‌(بزرخواز، تغیبي) بووه‌، دژی به‌شداریکردن بووه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کاندا، چونکه‌ بڕوای وابووه‌، که‌ “شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی، شۆڕشێکی شێواو ده‌بێت، گه‌ر له‌ ڕێگه‌ی شۆڕشێکی سیاسیه‌وه‌ بێت خودی هه‌ڵبژاردن لۆجیك نییه‌، ملهوڕیه‌، ده‌ستێکه‌ڵکردنه‌ له‌گه‌ڵ گه‌نده‌ڵی ده‌سه‌ڵات. بۆئه‌وه‌ی بتوانیین جه‌نگ به‌رپا بکه‌ین دژی هه‌موو حزبه‌ کۆنه‌کان، پێوویسته‌ ده‌ره‌وه‌ی په‌رله‌مان به‌ سه‌کۆی ململانێی  بزانیین، نه‌ك ناوه‌وه‌ی په‌رله‌مان” به‌ڵام (پرۆدۆن) خۆی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، که‌ هه‌ڵوێستی وه‌هابووه‌، خۆی به‌و چه‌شنه‌ موماره‌سه‌ی ئه‌و خه‌باته‌ سیاسیه‌ی نه‌کردووه ‌و ده‌ستبه‌رداری پراکتیزه‌کردنی ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ بیروباوه‌ڕییه‌ بووە، حوزه‌یرانی ساڵی 1848 به‌ نوێنه‌ر هه‌ڵبژێرا و ده‌ستی له‌ خۆی به‌ردا و خلیسکایه‌ ناو به‌زمی په‌رله‌مانچێتییه‌وه‌، دواتر له‌ ئه‌یلولی 1848 له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی نوێنه‌راندا ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی دووباره‌ کرده‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ 10ی کانونی یه‌که‌مدا به‌ناوی (که‌مترین زیان) له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆکایه‌تیدا، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، که‌ ئه‌یزانی (راسپای) سه‌رکرده‌یه‌کی چه‌پڕه‌وی ئه‌وپه‌ڕگرتوه‌، پشتگیری ئه‌وی کرد له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا، جگه‌ له‌وانه‌ (پرۆدۆن) جه‌لادی پرۆلیتاریای پاریس، واته‌ (کافیناك)ی به‌ باشتر زانیوه‌ له‌ دیکتاتۆرییه‌تی تازه‌ (لویس ناپلوێن) پاش ئه‌وه‌ به‌ ماوه‌یه‌کی زۆر، سه‌رده‌می هه‌ڵبژاردنه‌کانی 1863- 1864 به‌ بیانووی به‌رهه‌ڵستی دژی دیکتاتۆرییه‌ت و ئیمپراتۆرییه‌ته‌وه‌، ده‌که‌وێته‌ سه‌ر که‌ڵکه‌ڵه‌ی بانگه‌شه‌کردن بۆ هه‌ڵبژاردنی سپی (کارتی سپی) ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ ناوده‌نێت (دیموکراتییه‌تی نموونه‌یی).

سه‌رده‌می ئه‌نته‌رناسیۆنالیزمی یه‌که‌م، مارکسیه‌کان ده‌ستدەكەن به‌ هه‌ڵبه‌ستنی قسه‌وقسه‌ڵۆکێکی زۆر دژی ئازادیخوازه‌کان و گاڵته‌جاڕیان پێدەكەن، به‌وه‌ تاوانباریان دەكەن، که‌ بزرخوازی ئازادیخوازه‌کان هه‌ڵوێستێکی تاکتیکییه‌، نه‌ك ستراتیجی، ئازادیخوازه‌کان توخنی سیاسه‌ت ناکه‌ون، دژی کاری سیاسیین (باکۆنین) به‌ ناڕازیبونێکی زۆره‌وه‌ په‌رپه‌رچی ئه‌و قسه‌ هه‌ڵبه‌ستراوانه ‌و گاڵته‌جاڕییه‌ ده‌داته‌وه‌ ده‌یخاته‌ ڕوو، که‌ ئازادیخوازه‌کان سیاسه‌تی بۆرژوازی ڕه‌تدەكەنه‌وه ‌و بڕواشیان به‌و شۆڕشه‌ سیاسییه‌ نییه‌، که‌ پێش شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌خرێت، جگه‌ له‌وه‌، هه‌موو ئه‌و بزووتنه‌وانه‌ش ڕه‌تدەكەنه‌وه‌، که‌ ڕزگاربوونی کارگه‌رانیان نه‌کردۆته‌ ئامانجی سه‌ره‌کیی و ڕاسته‌وخۆی خۆیان، هه‌روه‌ها دژی ئه‌و هاوپه‌یمانییه‌ قه‌شه‌نگکراوانه‌شن، که‌ له‌گه‌ڵ حزبه‌ بۆرژوازیه‌ ڕادیکاله‌کاندا ئه‌نجامده‌درێن، بۆنموونه‌ هاوپه‌یمانی 1848 *** (باکۆنین) و براده‌ره‌کانی زۆر له‌وه‌ ترساون، که‌ کرێکاره‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌کان بکه‌ونه‌ که‌شی نوێنه‌رایه‌تییه‌وه‌ ببن به‌ پیاوانی ده‌وڵه‌ت،چونکه‌ له‌و حاڵه‌ته‌دا  ده‌بنه‌ بۆرژوازی و له‌ویش خراپتر ده‌رده‌چن.

هه‌ڵوێستی ئازادیخوازه‌کان ده‌رباره‌ی ده‌نگدانی گشتی،زۆر له‌وه‌وه‌ دووره‌، که‌ هه‌ڵووێستێکی هاوچه‌شنی توندوتۆڵ بێتو  هه‌موو لایه‌نه‌کانیشی ڕۆشن بێت، هه‌ندێکیان له‌و بڕوایه‌دان، که‌ کارتی هه‌ڵبژاردن له ‌(هیچ) باشتره‌، هه‌ندێکی دی به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌مانه‌یان هه‌ڵوێست ڕه‌ق و سه‌رسه‌خته‌کانن، به‌ کارهێنانی ئه‌و کارته‌ به‌ بێفه‌ڕ ده‌زانن و هیچ گرنگییه‌کی ناده‌نێ، ئه‌و هه‌ڵووێسته‌ش ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ (بێگه‌ردی مه‌زه‌بی) له‌ چواچێوه‌ی ئه‌و بیروبۆچونه‌شدا بوو، که‌ (مالاتستا) له‌ ئه‌یلولی 1936 له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی (یه‌کێتی چه‌پ)ی فه‌ره‌نسیدا، بڕیاری ئه‌وه‌یدا، که‌ نابێت له‌ هه‌موو بواره‌کاندا ده‌ستبه‌رداری هیچ شتێك ببین، ملهوڕکردن و دابه‌زینیش بڤه‌یه‌.

ده‌شێت له‌ هه‌ندێك باروودۆخی دیاریکراودا، هه‌ڵبژاردنه‌کان ئه‌نجامی (باش) یان (خراپ)ی لێبکه‌وێته‌وه‌، هه‌نێکجار ده‌نگه‌کانی ئازادیخوازه‌کان ده‌بنه‌ ده‌نگه‌ یه‌کلاکه‌ره‌وه‌کان، به‌تایبه‌تی ئه‌و کاتانه‌ی ، که‌ پێکهاته‌ سیاسییه‌ دژ به‌ یه‌که‌کان هاوسه‌نگن” با هه‌ندێك پێشکه‌وتنی گچکه‌ی پۆزه‌تیڤیش ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌کان بن، هه‌ر نابێت ئازادیخوازه‌کان توخنی سندوقه‌کانی ده‌نگدان بکه‌ون” (مالاتستا) به‌وه‌ کۆتایی به‌ باسه‌که‌ ده‌هێنێت و ده‌ڵێت ” هه‌میشه‌ موماره‌سه‌ی سیاسی ئازادیخوازه‌کان بێگه‌رد بووە، باشتریین نمونه‌ی حزبێکی شۆڕشگێڕ بوون، چونکه‌ هیچ کات نه‌چوون به‌ده‌م فیکه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌کانه‌وه‌”.

دواتر له‌و بواره‌دا، موماره‌سه‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌کانی تیۆری ئازادیخوازی (ئه‌نارکیزم) چه‌نده‌ها نموونه‌یاندا به‌ده‌سته‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌ (ئسپانیا) ساڵی 1930 ئازادیخوازه‌کان بوونه‌ هاوپه‌یمانی حزبه‌ بۆرژوازیه‌ دیموکراتیه‌کان بۆ ڕووخانی (پریمو دو ریڤییر Primo de Rivera) ساڵی دواتر ئازادیخوازه‌کان به‌ ڕه‌سمی بڕیاری به‌شداری -نه‌کردنیاندا، به‌ڵام ئه‌و بڕیاره‌ په‌یڕه‌و نه‌کرا، زۆر له‌ ئازادیخوازه‌کان له ‌19ی تشرینی دووه‌م به‌شداری هه‌ڵبژاردنه‌کانی شاره‌وانیه‌کانیان کرد، ئه‌وه‌ش بووە مایه‌ی ‌هاتنی حکومه‌تێکی ڕاستڕه‌وی دژه‌ کرێکار، ئازادیخوازه‌کان پێش ڕووداوه‌کان که‌وتن و جاڕی ئه‌وه‌یاندا، گه‌ر بێت و له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ کۆنخوازه‌که‌ی ده‌سه‌ڵاتدا گوێ له‌ بانگه‌وازی به‌شدارینه‌کردن نه‌گیرێت، ئه‌وا ناچار ئه‌وان به‌شۆڕشێکی کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ڵام ده‌ده‌نه‌وه‌، ئه‌وه‌ بوو هه‌وڵی ئه‌و شۆڕشه‌یاندا، به‌ڵام مه‌رگه‌ساتێکی لێکه‌وته‌وه ‌(قوربانی-بریندار-ده‌ستگیرکردن) ساڵی 1936 حزبه‌ چه‌پڕه‌وه‌کان بوونه‌ هاوپه‌یمان و به‌ره‌یه‌کی میلیان پێکهێنا، ئه‌و ده‌مه‌ ئازادیخوازه‌کان سه‌ندیکالیستییه‌کان شڵه‌ژابون و واقیان وڕمابوو نه‌یانده‌زانی چ هه‌ڵوێستێك وه‌رگرن، ناچار بڕیاری به‌شدارینه‌کردنیاندا، به‌ڵام ده‌نگی ئه‌و بڕیاره‌ هێنده‌ بڵند نه‌بوو تا به‌ باشی بگاته‌ لای جه‌ماوه‌ر، جه‌ماوه‌ر بڕیاری خۆی دابوو به‌ به‌شداریکردن، ئه‌و به‌شداریکردنه‌ جه‌ماوه‌رییه‌ بووە مایه‌ی سه‌رکه‌وتنی (به‌ره‌ی میلی) ( 263 نوێنه‌ری چه‌پڕه‌و 81 نوێنه‌ری ڕاستڕه‌و)***** پێوویسته‌ له‌و بواره‌دا ئه‌وه‌ له‌یاد نه‌که‌ین و بڵێین، گه‌رچی ئازادیخوازه‌کان دژی (دیموکراتی بۆرژواز)ین، به‌ڵام تاڕاده‌یه‌ك به‌ پێشکه‌وتنی ده‌زانن، ته‌نانه‌ت (شتێنه‌ر)یش، که‌ سه‌رسه‌ختریین که‌سی دژ به‌ دیموکراتی بۆرژوا بووە، به‌ڵام له‌و بواره‌دا وشه‌ی (پێشکه‌وتن)ی به‌کارهێناوه‌ (پرۆدۆن) وتوویه‌تی “له‌ گۆڕانی ده‌وڵه‌تێکی پاشایه‌تیه‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌تێکی دیموکراتی، گواستنه‌وه ‌و پێشکه‌وتنی گه‌ل به‌دیده‌کرێت”‌ هه‌روه‌ها (باکۆنین) وتوویه‌تی “نابێت داڵغه‌ی والێبدرێت (…)  ئێمه  له ‌بۆ په‌رژه‌وه‌ندی حکومه‌تێکی پاشایی، ڕه‌خنه‌ له‌ حوکمه‌تی دیموکراتی ناگریین، خراپتریین حکومه‌تی کۆماری گه‌ڵێك چاکتره‌ له‌ بریقه‌دارتریین حکومه‌تی پاشایی (…) دیموکراتییه‌ت هێدی هێدی جه‌ماوه‌ر به‌رزده‌کاته‌وه‌ و تێکه‌ڵ به‌ ژیانی گشتی ده‌کات” ئه‌و تێگه‌یشتن و بیروبۆچوونه‌، ئه‌وه‌ی (لینین) پوچه‌ڵ ده‌کاته‌وه‌، که‌ وتوویه‌تی “هه‌ندێك ئازادیخواز هه‌ن واده‌زانن، که‌ شێوه‌ی داپڵۆسین هیچ گرنگییه‌کی نییه‌ له‌ دیدی پرۆلیتاریادا” لێره‌دا هه‌ڵه‌یه‌کی مه‌زنه‌، گه‌ر گومان له‌وه‌ بکرێت، که‌ (هنری أرڤۆن Henri Avron) له‌ نامیلکه‌که‌یدا به‌ ناوی (ئه‌نارکیزم) وتوویه‌تی “‌هه‌ڵوێستی ئازادیخوازی له‌گه‌ڵ هه‌ڵوێستی شۆڕشگێڕانه‌ی دژه‌ دیموکراتییه‌تی بۆرژوازیدا یه‌کانگیره‌، به‌واته‌یه‌کی دی هه‌ڵوێستی ئازادیخوازی له‌گه‌ڵ هه‌ڵوێستی شۆڕشگێڕانه‌ی دژه‌ (دژی شۆڕش)دا یه‌کانگیره‌.

په‌ڕاوێز

* بڕوانه‌  کتێبی ( التحرریة من العقیدة الی الممارسة-دانییل غرین) ئەم وەرگێڕانە له‌گه‌ڵ ده‌قه‌ فه‌ره‌نسیه‌که‌ی به‌ به‌راوردكراوە.

*** حزبه‌ ڕیفۆرمخوازه‌ بۆرژوازییه‌کان- و.ع

**** front  populaire مه‌به‌ست له‌ حزبه‌ ڕیفۆرمخوازه‌کانی فه‌ره‌نسایه‌ ساڵی 1936- و.ع

***** ئه‌و ژماره‌یه ‌81 له‌ده‌قه‌ فه‌ره‌نسیه‌که‌دا (181) یه‌که‌، نه‌ك (81) پێده‌چێت، ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ له‌ ده‌قه‌ عه‌ره‌بیه‌که‌دا هه‌ڵه‌ی چاپکردن بێت (و.ك)