هزه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئازادیخوازی

هزه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئازادیخوازی

‌ دانییل غریین

و. له‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌ سه‌لام عارف

(4) هێرشکردنه‌ سه‌ر دیموکراتییه‌تی بۆرژوازی*ئه‌مه‌یه‌

ڕه‌تکردنه‌وه و‌‌ ڕه‌خنه‌گرتنی ئازادیخواز  له‌ فڕووفێڵ و ته‌ڵه‌بازی دیموکراتییه‌تی بۆرژوای بێبه‌زه‌ییه‌،وه‌ك  ڕه‌تکردنه‌زه‌‌و ڕه‌خنه‌گرتنی سۆسیالیستی ده‌سه‌ڵاتگه‌را نه‌رموونیان و لیقن نییه‌‌.

ده‌وڵه‌تی بۆرژوازی، که‌ نازناوی (أمة nation) پێبه‌خشراوه‌، ته‌واو مه‌ترسیداره‌ و هیچی که‌متر نییه‌، له‌ ده‌وڵه‌ته‌ کۆنه‌که‌ سته‌مکاره‌که‌ له‌ دیدی (شتێنه‌ر)دا ” پاشا کۆنه‌که‌، له‌چاو پاشای نوێدا (الأمة) نه‌کبه‌توو زوڵملێکراو بووە، لیبریالیزم هه‌ر سووکردن و بچوکردنه‌وه‌که‌ی جاری جارانی منه‌ (الأنا) ڕاسته‌  هه‌ندێك ئیمتیاز ده‌ستخراون، به‌ڵام ئه‌و ئیمتازانه‌ بۆ به‌هێزکردنی ده‌وڵه‌ت بوون‌‌، نه‌ك بۆ به‌هێزکردنی من (الأنا) “.

به‌ بیروبۆچونی (پرۆدۆن) “دیموکراتییه‌ت هیچی زیاتر نییه‌ له‌ ده‌ستورخوازییه‌ سته‌مکاره‌که‌” ئه‌و کاته‌ی باوباپیرانمان جاڕی سه‌روه‌ری (گه‌ل)یاندا فێڵیان لێکردیین، له‌واقعدا ئه‌و (گه‌ل)ه‌ کوتوومت له‌ مه‌لیکێکی  بێموڵك ئه‌چێت، ئه‌و مه‌لیکه‌ ته‌نها خاوه‌نی مه‌زنی مه‌لیکه‌کانه و ‌هیچیتر‌، حوکم ناکات، ده‌سنیشان ئه‌کرێت و دائه‌مه‌زێنرێت، هه‌ر سێ ساڵ، یان پێنج ساڵ جارێك له‌ هه‌ڵبژاردنێکی نوێدا بۆی دووباره‌ ده‌کرێته‌وه‌، گه‌ر مه‌لیکیش نه‌مێنێت موڵك هه‌ر پارێزراوه‌ به‌ ڕێکوپێکی، ئه‌و (گه‌له‌)ش، که‌وا به‌ تۆپزی ڕۆشنبیرکردنی خراوه‌ته‌ خانه‌ی پشتگیۆخستنه‌وه‌و، کارتی هه‌ڵبژاردنه‌که‌ی نێوده‌ستی، ته‌نها فێڵێکی نه‌فره‌تییه‌ و هیچ سوودێکی لێنابینێت، کارتێکه‌ داهێنراوه‌ و ڕه‌خسێنراوه‌ بۆ سه‌روه‌ری خاوه‌ن موڵکه‌کان و بازرگانی و پیشه‌سازی.

(باکۆنین)یش ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ وتوویه‌تی “سیستمی نوێنه‌رایه‌تی په‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی گه‌ل دابیین ناکات، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئیرۆستقراتیه‌تێکی هه‌میشه‌یی ده‌خوڵقێنێت و په‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ده‌پارێزێت دژی گه‌ل”‌ هه‌ڵبژاردنی گشتی پێچووپه‌نا پێکردنه‌، پاراستنکارییه‌، ده‌مامکه ‌و “ده‌سه‌ڵاتی سته‌مکار له‌ پشتیانه‌وه‌ خۆی حه‌شارداوه‌ (بانکه‌کان -سووپا-پۆلیس)یش ‌هه‌موویان دارشه‌قی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ن” جگه‌ له‌وه‌ ” ئه‌و  سیستمی نوێنه‌رایه‌تییه، ئامرازێکی نایابه‌ بۆ داپڵۆسیین و نابووتکردنی گه‌ل” هه‌موو ئه‌وانه‌ش، به‌ناوی ئیراده‌ی میلییه‌وه‌‌.

ئازادیخواز کارتی ده‌نگدان به‌ ئامرازی بەدەستھێنانی ئازادی نازانێت

(پرۆدۆن) له‌ ڕووی تیۆرییه‌وه ‌(بزرخواز، تغیبي) بووه‌، دژی به‌شداریکردن بووه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کاندا، چونکه‌ بڕوای وابووه‌، که‌ “شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی، شۆڕشێکی شێواو ده‌بێت، گه‌ر له‌ ڕێگه‌ی شۆڕشێکی سیاسیه‌وه‌ بێت خودی هه‌ڵبژاردن لۆجیك نییه‌، ملهوڕیه‌، ده‌ستێکه‌ڵکردنه‌ له‌گه‌ڵ گه‌نده‌ڵی ده‌سه‌ڵات. بۆئه‌وه‌ی بتوانیین جه‌نگ به‌رپا بکه‌ین دژی هه‌موو حزبه‌ کۆنه‌کان، پێوویسته‌ ده‌ره‌وه‌ی په‌رله‌مان به‌ سه‌کۆی ململانێی  بزانیین، نه‌ك ناوه‌وه‌ی په‌رله‌مان” به‌ڵام (پرۆدۆن) خۆی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، که‌ هه‌ڵوێستی وه‌هابووه‌، خۆی به‌و چه‌شنه‌ موماره‌سه‌ی ئه‌و خه‌باته‌ سیاسیه‌ی نه‌کردووه ‌و ده‌ستبه‌رداری پراکتیزه‌کردنی ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ بیروباوه‌ڕییه‌ بووە، حوزه‌یرانی ساڵی 1848 به‌ نوێنه‌ر هه‌ڵبژێرا و ده‌ستی له‌ خۆی به‌ردا و خلیسکایه‌ ناو به‌زمی په‌رله‌مانچێتییه‌وه‌، دواتر له‌ ئه‌یلولی 1848 له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی نوێنه‌راندا ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی دووباره‌ کرده‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ 10ی کانونی یه‌که‌مدا به‌ناوی (که‌مترین زیان) له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆکایه‌تیدا، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، که‌ ئه‌یزانی (راسپای) سه‌رکرده‌یه‌کی چه‌پڕه‌وی ئه‌وپه‌ڕگرتوه‌، پشتگیری ئه‌وی کرد له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا، جگه‌ له‌وانه‌ (پرۆدۆن) جه‌لادی پرۆلیتاریای پاریس، واته‌ (کافیناك)ی به‌ باشتر زانیوه‌ له‌ دیکتاتۆرییه‌تی تازه‌ (لویس ناپلوێن) پاش ئه‌وه‌ به‌ ماوه‌یه‌کی زۆر، سه‌رده‌می هه‌ڵبژاردنه‌کانی 1863- 1864 به‌ بیانووی به‌رهه‌ڵستی دژی دیکتاتۆرییه‌ت و ئیمپراتۆرییه‌ته‌وه‌، ده‌که‌وێته‌ سه‌ر که‌ڵکه‌ڵه‌ی بانگه‌شه‌کردن بۆ هه‌ڵبژاردنی سپی (کارتی سپی) ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ ناوده‌نێت (دیموکراتییه‌تی نموونه‌یی).

سه‌رده‌می ئه‌نته‌رناسیۆنالیزمی یه‌که‌م، مارکسیه‌کان ده‌ستدەكەن به‌ هه‌ڵبه‌ستنی قسه‌وقسه‌ڵۆکێکی زۆر دژی ئازادیخوازه‌کان و گاڵته‌جاڕیان پێدەكەن، به‌وه‌ تاوانباریان دەكەن، که‌ بزرخوازی ئازادیخوازه‌کان هه‌ڵوێستێکی تاکتیکییه‌، نه‌ك ستراتیجی، ئازادیخوازه‌کان توخنی سیاسه‌ت ناکه‌ون، دژی کاری سیاسیین (باکۆنین) به‌ ناڕازیبونێکی زۆره‌وه‌ په‌رپه‌رچی ئه‌و قسه‌ هه‌ڵبه‌ستراوانه ‌و گاڵته‌جاڕییه‌ ده‌داته‌وه‌ ده‌یخاته‌ ڕوو، که‌ ئازادیخوازه‌کان سیاسه‌تی بۆرژوازی ڕه‌تدەكەنه‌وه ‌و بڕواشیان به‌و شۆڕشه‌ سیاسییه‌ نییه‌، که‌ پێش شۆڕشی کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌خرێت، جگه‌ له‌وه‌، هه‌موو ئه‌و بزووتنه‌وانه‌ش ڕه‌تدەكەنه‌وه‌، که‌ ڕزگاربوونی کارگه‌رانیان نه‌کردۆته‌ ئامانجی سه‌ره‌کیی و ڕاسته‌وخۆی خۆیان، هه‌روه‌ها دژی ئه‌و هاوپه‌یمانییه‌ قه‌شه‌نگکراوانه‌شن، که‌ له‌گه‌ڵ حزبه‌ بۆرژوازیه‌ ڕادیکاله‌کاندا ئه‌نجامده‌درێن، بۆنموونه‌ هاوپه‌یمانی 1848 *** (باکۆنین) و براده‌ره‌کانی زۆر له‌وه‌ ترساون، که‌ کرێکاره‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌کان بکه‌ونه‌ که‌شی نوێنه‌رایه‌تییه‌وه‌ ببن به‌ پیاوانی ده‌وڵه‌ت،چونکه‌ له‌و حاڵه‌ته‌دا  ده‌بنه‌ بۆرژوازی و له‌ویش خراپتر ده‌رده‌چن.

هه‌ڵوێستی ئازادیخوازه‌کان ده‌رباره‌ی ده‌نگدانی گشتی،زۆر له‌وه‌وه‌ دووره‌، که‌ هه‌ڵووێستێکی هاوچه‌شنی توندوتۆڵ بێتو  هه‌موو لایه‌نه‌کانیشی ڕۆشن بێت، هه‌ندێکیان له‌و بڕوایه‌دان، که‌ کارتی هه‌ڵبژاردن له ‌(هیچ) باشتره‌، هه‌ندێکی دی به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌مانه‌یان هه‌ڵوێست ڕه‌ق و سه‌رسه‌خته‌کانن، به‌ کارهێنانی ئه‌و کارته‌ به‌ بێفه‌ڕ ده‌زانن و هیچ گرنگییه‌کی ناده‌نێ، ئه‌و هه‌ڵووێسته‌ش ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ (بێگه‌ردی مه‌زه‌بی) له‌ چواچێوه‌ی ئه‌و بیروبۆچونه‌شدا بوو، که‌ (مالاتستا) له‌ ئه‌یلولی 1936 له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی (یه‌کێتی چه‌پ)ی فه‌ره‌نسیدا، بڕیاری ئه‌وه‌یدا، که‌ نابێت له‌ هه‌موو بواره‌کاندا ده‌ستبه‌رداری هیچ شتێك ببین، ملهوڕکردن و دابه‌زینیش بڤه‌یه‌.

ده‌شێت له‌ هه‌ندێك باروودۆخی دیاریکراودا، هه‌ڵبژاردنه‌کان ئه‌نجامی (باش) یان (خراپ)ی لێبکه‌وێته‌وه‌، هه‌نێکجار ده‌نگه‌کانی ئازادیخوازه‌کان ده‌بنه‌ ده‌نگه‌ یه‌کلاکه‌ره‌وه‌کان، به‌تایبه‌تی ئه‌و کاتانه‌ی ، که‌ پێکهاته‌ سیاسییه‌ دژ به‌ یه‌که‌کان هاوسه‌نگن” با هه‌ندێك پێشکه‌وتنی گچکه‌ی پۆزه‌تیڤیش ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌کان بن، هه‌ر نابێت ئازادیخوازه‌کان توخنی سندوقه‌کانی ده‌نگدان بکه‌ون” (مالاتستا) به‌وه‌ کۆتایی به‌ باسه‌که‌ ده‌هێنێت و ده‌ڵێت ” هه‌میشه‌ موماره‌سه‌ی سیاسی ئازادیخوازه‌کان بێگه‌رد بووە، باشتریین نمونه‌ی حزبێکی شۆڕشگێڕ بوون، چونکه‌ هیچ کات نه‌چوون به‌ده‌م فیکه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌کانه‌وه‌”.

دواتر له‌و بواره‌دا، موماره‌سه‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌کانی تیۆری ئازادیخوازی (ئه‌نارکیزم) چه‌نده‌ها نموونه‌یاندا به‌ده‌سته‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌ (ئسپانیا) ساڵی 1930 ئازادیخوازه‌کان بوونه‌ هاوپه‌یمانی حزبه‌ بۆرژوازیه‌ دیموکراتیه‌کان بۆ ڕووخانی (پریمو دو ریڤییر Primo de Rivera) ساڵی دواتر ئازادیخوازه‌کان به‌ ڕه‌سمی بڕیاری به‌شداری -نه‌کردنیاندا، به‌ڵام ئه‌و بڕیاره‌ په‌یڕه‌و نه‌کرا، زۆر له‌ ئازادیخوازه‌کان له ‌19ی تشرینی دووه‌م به‌شداری هه‌ڵبژاردنه‌کانی شاره‌وانیه‌کانیان کرد، ئه‌وه‌ش بووە مایه‌ی ‌هاتنی حکومه‌تێکی ڕاستڕه‌وی دژه‌ کرێکار، ئازادیخوازه‌کان پێش ڕووداوه‌کان که‌وتن و جاڕی ئه‌وه‌یاندا، گه‌ر بێت و له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ کۆنخوازه‌که‌ی ده‌سه‌ڵاتدا گوێ له‌ بانگه‌وازی به‌شدارینه‌کردن نه‌گیرێت، ئه‌وا ناچار ئه‌وان به‌شۆڕشێکی کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ڵام ده‌ده‌نه‌وه‌، ئه‌وه‌ بوو هه‌وڵی ئه‌و شۆڕشه‌یاندا، به‌ڵام مه‌رگه‌ساتێکی لێکه‌وته‌وه ‌(قوربانی-بریندار-ده‌ستگیرکردن) ساڵی 1936 حزبه‌ چه‌پڕه‌وه‌کان بوونه‌ هاوپه‌یمان و به‌ره‌یه‌کی میلیان پێکهێنا، ئه‌و ده‌مه‌ ئازادیخوازه‌کان سه‌ندیکالیستییه‌کان شڵه‌ژابون و واقیان وڕمابوو نه‌یانده‌زانی چ هه‌ڵوێستێك وه‌رگرن، ناچار بڕیاری به‌شدارینه‌کردنیاندا، به‌ڵام ده‌نگی ئه‌و بڕیاره‌ هێنده‌ بڵند نه‌بوو تا به‌ باشی بگاته‌ لای جه‌ماوه‌ر، جه‌ماوه‌ر بڕیاری خۆی دابوو به‌ به‌شداریکردن، ئه‌و به‌شداریکردنه‌ جه‌ماوه‌رییه‌ بووە مایه‌ی سه‌رکه‌وتنی (به‌ره‌ی میلی) ( 263 نوێنه‌ری چه‌پڕه‌و 81 نوێنه‌ری ڕاستڕه‌و)***** پێوویسته‌ له‌و بواره‌دا ئه‌وه‌ له‌یاد نه‌که‌ین و بڵێین، گه‌رچی ئازادیخوازه‌کان دژی (دیموکراتی بۆرژواز)ین، به‌ڵام تاڕاده‌یه‌ك به‌ پێشکه‌وتنی ده‌زانن، ته‌نانه‌ت (شتێنه‌ر)یش، که‌ سه‌رسه‌ختریین که‌سی دژ به‌ دیموکراتی بۆرژوا بووە، به‌ڵام له‌و بواره‌دا وشه‌ی (پێشکه‌وتن)ی به‌کارهێناوه‌ (پرۆدۆن) وتوویه‌تی “له‌ گۆڕانی ده‌وڵه‌تێکی پاشایه‌تیه‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌تێکی دیموکراتی، گواستنه‌وه ‌و پێشکه‌وتنی گه‌ل به‌دیده‌کرێت”‌ هه‌روه‌ها (باکۆنین) وتوویه‌تی “نابێت داڵغه‌ی والێبدرێت (…)  ئێمه  له ‌بۆ په‌رژه‌وه‌ندی حکومه‌تێکی پاشایی، ڕه‌خنه‌ له‌ حوکمه‌تی دیموکراتی ناگریین، خراپتریین حکومه‌تی کۆماری گه‌ڵێك چاکتره‌ له‌ بریقه‌دارتریین حکومه‌تی پاشایی (…) دیموکراتییه‌ت هێدی هێدی جه‌ماوه‌ر به‌رزده‌کاته‌وه‌ و تێکه‌ڵ به‌ ژیانی گشتی ده‌کات” ئه‌و تێگه‌یشتن و بیروبۆچوونه‌، ئه‌وه‌ی (لینین) پوچه‌ڵ ده‌کاته‌وه‌، که‌ وتوویه‌تی “هه‌ندێك ئازادیخواز هه‌ن واده‌زانن، که‌ شێوه‌ی داپڵۆسین هیچ گرنگییه‌کی نییه‌ له‌ دیدی پرۆلیتاریادا” لێره‌دا هه‌ڵه‌یه‌کی مه‌زنه‌، گه‌ر گومان له‌وه‌ بکرێت، که‌ (هنری أرڤۆن Henri Avron) له‌ نامیلکه‌که‌یدا به‌ ناوی (ئه‌نارکیزم) وتوویه‌تی “‌هه‌ڵوێستی ئازادیخوازی له‌گه‌ڵ هه‌ڵوێستی شۆڕشگێڕانه‌ی دژه‌ دیموکراتییه‌تی بۆرژوازیدا یه‌کانگیره‌، به‌واته‌یه‌کی دی هه‌ڵوێستی ئازادیخوازی له‌گه‌ڵ هه‌ڵوێستی شۆڕشگێڕانه‌ی دژه‌ (دژی شۆڕش)دا یه‌کانگیره‌.

په‌ڕاوێز

* بڕوانه‌  کتێبی ( التحرریة من العقیدة الی الممارسة-دانییل غرین) ئەم وەرگێڕانە له‌گه‌ڵ ده‌قه‌ فه‌ره‌نسیه‌که‌ی به‌ به‌راوردكراوە.

*** حزبه‌ ڕیفۆرمخوازه‌ بۆرژوازییه‌کان- و.ع

**** front  populaire مه‌به‌ست له‌ حزبه‌ ڕیفۆرمخوازه‌کانی فه‌ره‌نسایه‌ ساڵی 1936- و.ع

***** ئه‌و ژماره‌یه ‌81 له‌ده‌قه‌ فه‌ره‌نسیه‌که‌دا (181) یه‌که‌، نه‌ك (81) پێده‌چێت، ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ له‌ ده‌قه‌ عه‌ره‌بیه‌که‌دا هه‌ڵه‌ی چاپکردن بێت (و.ك)

Advertisements

وەڵامێک بنووسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / گۆڕین )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / گۆڕین )

Connecting to %s