(B.2) بۆچی ئەناركیسته‌كان دژایەتی ده‌وڵه‌ت دەكەن؟

(B.2) بۆچی ئەناركیسته‌كان دژایەتی ده‌وڵه‌ت دەكەن؟

An Anarchist FAQ (B2)

و. زاھیر باھیر

هه‌روه‌كو پێشتر لە (section B.1) تێبینیكرا، ئەناركیسته‌كان دژ به ‌هه‌موو فۆرمێكی ده‌سه‌ڵاتن، به‌درێژایی مێژووو وزه‌ و توانا و كاتی خۆیان به‌تایبه‌تی دژی دوو فۆرم به‌كاربردووه‌، كه‌ یه‌كێكیان سەرمایەدارییه‌ و ئه‌وه‌ی دیكه‌شیان ده‌وڵه‌ته‌. ئه‌م دوو فۆرمه‌ش به‌یه‌كه‌وه‌ گرێدراون و به‌ئاسانی له‌یه‌كدی جیاناكرێنه‌وه‌.

“ده‌وڵه‌ت …. و سەرمایەداری ڕاستی و ئایدیایه‌كن،‌ كه ناتوانین له‌یه‌كدی جودایان بكه‌ینه‌وه‌. ئه‌م دەزگانه‌ له‌ ڕێڕه‌وی مێژووودا به‌ره‌وپێشه‌وه‌چوون و كۆمه‌كیان به‌یه‌كدی كردوه ‌و ده‌كه‌ن و یه‌كتر به‌هێزده‌كه‌ن. ئه‌مانە به‌یه‌كه‌وه‌ گرێدراون… نه‌ك به‌ ڕێكه‌وت و به‌بێ هۆ، به‌ڵكو به‌ په‌یوه‌ندی نێوانیان و هۆكار و كارایی دانانه‌وه‌یان له‌سه‌ر یه‌كتری، ئەمەش به‌یه‌كه‌وه‌ په‌یوه‌ستیكردوون”  كرۆپۆتكین [Kropotkin, Evolution and Environment, p. 94]

له‌م به‌شه‌دا، به‌ زنجیره‌ و بە دوای یەكتردا، باس له‌وه‌ ده‌كه‌ین، بۆچی ئەناركیسته‌كان دژ ی‌ ده‌وڵه‌تن، هه‌ر بۆ ئه‌مه‌ش به‌پێی پێویستی، توێژینه‌وه ‌و لێكدانه‌وه‌ له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی ده‌وڵه‌ت به‌ سەرمایەدارییه‌وه‌ ده‌كه‌ین.

ئەی كه‌واته‌ ده‌وڵه‌ت چییه‌؟ هه‌روه‌كو مالاتێستا Malatesta ده‌ڵێت ئەناركیسته‌كان ” واژەی (ده‌وڵه‌ت)یان بە واتای كۆی تەواوی دەزگا ڕامیاریی و یاسایی و دادگایی و سەربازیی و دەزگا دارایییەكان، بەكاربردووە‌ و ھێشتاكەش بەكاردەبەن،  كه‌ له‌ نێوه‌ندی ئه‌م دەزگا‌یانه‌وه‌، ده‌وڵه‌ت بۆ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباره‌كانی، كۆنترۆڵی هه‌ڵسوكه‌وتی كه‌سایه‌تی و تاكه‌كانی كۆمه‌ڵی، پێدەكات.  به‌رپرسیاربوون له پاراستنیان، له‌ خه‌ڵكه‌كه‌ دەسێندرێته‌وه‌ و ده‌درێت به‌ خه‌ڵكێكی تر، كه‌ به‌پێی  پله‌و پایه‌كانیان یا له‌ ڕێگای  نوێنه‌رایه‌تیكردنه‌وه‌‌، بڕوایانپێدەكرێت و‌ به‌رژه‌وه‌ندییان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا هه‌یه و ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌یان ده‌بێت، كه‌ یاساكان بۆ هه‌موو كه‌سێك و بۆ هه‌موو شتێك، هه‌روه‌ها بۆ ملكه‌چپێكردنی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵ، بۆ چاودێریكردنیان  یا چاوتێبڕینیان، دابنێن، گه‌ر پێویستیشیكرد، به‌ كۆمەڵ ‌به‌‌كاربردنی زۆریش به‌رامبه‌ریان دەگیردرێتەبەر‌. ” [Anarchy, p. 17]

مالاتێستا لەسەر قسەكانی به‌رده‌وام ده‌بێت و ده‌ڵێت:‌

” لای ئێمه‌ حكومه‌ت، یاخود ده‌وڵه‌ت له‌ فه‌رمانڕه‌وا‌یان و فه‌رمانڕەواییكراوان، دروستدەبێت …. ئه‌وانه‌ن كه‌ ده‌سه‌ڵاتی (پاوه‌ری) دروستكردنی یاساكانیان هه‌یه،‌ بۆ ئەوەی‌ چاودێری و كۆنترۆڵی په‌یوه‌ندییه‌ ناوخۆییه‌كانی نێوان مرۆڤه‌كانیان پێبكه‌ن، تاكو دڵنیابن ئه‌و یاسایانە‌ به‌ڕێده‌كرێن …. دیسانه‌وه‌ ئه‌وه‌ی ‌كه‌ له‌ ئاستێكی كه‌م یا زۆردا ده‌سه‌ڵاتیان هه‌یه‌، ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌یان له بواری ‌كۆمەڵایه‌تی و له‌ هێزی جه‌سته‌یی و مێشك و ھۆش و ده‌سه‌ڵاتی ئابوورییاندا‌ به‌سه‌ر هه‌موو  كۆمۆنێتییه‌كه‌دا‌، به‌كارده‌بەن، تاكو بۆ جێبەجێكردنی ئاره‌زووه‌كانی ئه‌وان، فەرمانڕەوایان، هه‌موو كه‌سێك ملكه‌چ بكه‌ن. به‌بۆچوونی ئێمه‌ ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ش له‌ سەرەتا‌ ده‌ستوورییه‌كانی حكومه‌تی ده‌سه‌ڵاتداردا، به‌رجه‌سته‌ده‌بێت ”  [Op. Cit., p. 19]

كرۆپتكین)یش كەم تا زۆر هه‌مان لێكدانه‌وه‌ی بۆ ده‌وڵه‌ت و حكومه‌ت كردووه، مشتومڕی ئەوە ده‌كات، كە دەوڵەت ” هه‌ر بەتەنیا دەسەڵاتێك نییە بەڕاسەری كۆمه‌ڵگه‌وە‌، به‌ڵكو چڕبوونه‌وه‌یه‌كی هه‌مه‌لایه‌نه‌یه‌ و ھەروەك چڕبوونه‌وه‌ی زۆرینەی كاروبارەكانی ژیانی كۆمه‌ڵگە لە ده‌ستی هه‌ندێكدا …. میكانیزمێكی ته‌واوی یاسادانان و جێبەجێكردنە (كاری پۆلیسیی) لە سیستەمێكدا، تاكو هه‌ندێك چین لە پاوانگەریی‌ (دۆمینه‌یت) ئه‌وانی تردا  ملكەچبكات” [The State: Its Historic Role, p. 10

لای (باكۆنین)یش هه‌موو ده‌وڵه‌ته‌كان ” له‌ ناوه‌ڕۆكدا ماشێنێكن، كە فه‌رمانڕه‌وایی جەماوەره‌كه له ‌سه‌ره‌وه‌، بەھۆی…. كه‌مایه‌تییه‌كی بەرتەریدار (ئیمتیازدار)ە‌وه‌، ده‌كه‌ن، بەو بیانووەی كه ‌گوایه‌ سوود و به‌رژه‌وه‌ندی ڕاستینەی كەسەكان‌ ، له‌ خودی كەسەكان‌ خۆیان باشتر ده‌زانن” [The Political Philosophy of Bakunin, p. 211] له‌هه‌مان باسدا Murray Bookchin ده‌نووسێت” به‌لانیكه‌مه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت سیسته‌مێكی شارەزایانەیە‌ (Professional) له‌ ڕاماڵین و ناچاركردنی كۆمه‌ڵ و كۆمه‌ڵگه‌،  كه‌‌ لە ڕاستیدا سیسته‌می به‌ڕێوه‌بردنی كۆمەڵایەتییانه نییه‌، ‌گه‌رچی تا ئێستاش ساویلكانه‌ له‌لایه‌ن زۆرینەی خه‌ڵك ‌و بیردۆزه‌ ڕامیاره‌كانه‌وه‌، ئاوا دەچوێنرێت و ده‌ناسرێت. لێره‌شدا دەكرێت واژه‌ی شارەزا (پرۆڤێشناڵ)  وه‌كو واژه‌ی ناچاركردن “Coercion ”  لەبەرچاو بگیردرێت ….. كاتێك كه‌ ناچاركردن “Coercion” له‌ قاڵبی ده‌زگایی ده‌درێت و ده‌ئاخنرێته‌ قاڵبی شارەزایی (پرۆفێشنه‌ڵێتی)یه‌وه‌ و دەزگایی ده‌كرێت و ده‌بێته‌ پڕۆگرامێك (مه‌نهه‌جێك) و فۆرمێكی ڕێكخه‌ر له‌ كۆنترۆڵكردنی كۆمەڵایەتییدا… ئه‌و كاته‌ ئه‌و واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت‌، كاتێك كەسەكان له‌ ژیانی ڕۆژانه‌یان هه‌ڵكه‌نران و له‌ كۆمۆنێتیه‌كه‌یان دابڕان و چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌یان لێنه‌كرێت، كه‌ بەخۆیان كاروباری خۆیان ‌ڕێكبخەن، به‌ڵكو به یارمه‌تی كۆنترۆڵكردنیان به‌ توندووتیژی، ئه‌و كارانه‌ ئه‌نجامبده‌ن … ئه‌وا ده‌توانین به‌ته‌واوی قسه‌ له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت بكه‌ین” [Remaking Society, p. 66] .

هه‌روه‌كو بوكچین (Bookchin) ئاماژه‌ی پێكرد، ئەناركیسته‌كان ئه‌و  ئایدیایه‌ ڕه‌تده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ ده‌وڵه‌ت وه‌كو كۆمه‌ڵگه‌ یا هه‌ر گروپێك له‌ مرۆڤه‌كان بێت، یاخوود كاتێك كه‌ مرۆڤه‌كان به‌ كۆمه‌ڵ به‌یه‌كه‌وه‌ ژیاون یا  به‌یه‌كه‌وه ‌ژیانیان ڕێكخستووه‌، ئه‌وه‌ی گه‌یاندبێت، كه‌ ئه‌وە‌ ده‌وڵه‌ت بێت. وه‌كو كرۆپۆتكین تێبینیكردووه‌ و هۆیەكه‌شی لێكداوەته‌وه‌‌، چەواشەبوونەكە لەوێدایە  ” ئەناركیسته‌كان به‌گشتی وامامه‌ڵەیان لەتەكدا كراوە و تاوانباركراون، كه‌ ده‌یانه‌وێت ‘كۆمه‌ڵگه‌ بڕوخێنن’  و لاینگری گه‌ڕانه‌وه‌ن بۆ ‘ به‌رده‌وامیدان بە جه‌نگی هه‌ر یه‌ك دژی هه‌مووان’ ”  ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ ئه‌و ڕاستییه‌  نابینێت، كه‌ هه‌زاران ساڵ پێش ئه‌وه‌ی‌ ناوی ده‌وڵه‌ت ببیسترێت، مرۆڤ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ژیاوه‌  و‌ له‌ سه‌رئه‌نجامدا ده‌وڵه‌ت یه‌كێك بووه‌ له‌و فۆرمانه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ له‌ ڕێڕه‌وی  مێژووودا ناسیونی”  [Op. Cit., p. 10]

له‌به‌رئه‌وه‌، هه‌ر ئاوا به‌و ساده‌یه،‌ ده‌وڵه‌ت فیدراسیۆنێك له‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ یا له‌ خه‌ڵكه‌كه، نییه‌، به‌ڵكو‌ هه‌ر وه‌ك مالاتێستا جه‌ختی له‌سه‌ر كردۆته‌وه، نابێت ده‌وڵه‌ت به‌وه‌ بچوێنرێت، كه‌‌‌‌‌ ” هه‌ره‌وه‌زییه‌كی مرۆڤانه‌یه‌‌ و تێیدا مرۆڤەكان له‌ ناوچه‌یه‌كی تایبه‌تدا به‌یه‌كه‌وه‌ كۆبوونه‌ته‌وه و شتێكیان پێكهێناوه‌، كه‌  ‌یه‌كەیەكی كۆمەڵایەتیی پێیده‌ڵێن. كۆبوونه‌وه‌یان و ژیانیان له‌و یه‌كه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌دا ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت، كه‌ به‌كۆمه‌ڵژیانیان، ژیانێكی هه‌ره‌وه‌زییانه‌یه‌ هه‌روا به‌و ئاسانییه‌ ناتوانرێت، ئه‌وه‌ به‌كارببرێت  كه‌ ” ناوێكی دیكه‌ یا واتایه‌كی دیكه‌ بێت بۆ كۆمه‌ڵگه‌”  [Op. Cit., p. 17]. ده‌وڵه‌ت فۆڕمێكی تایبه‌تییه‌ بۆ ڕێكخراوی كۆمەڵایەتیی له‌سه‌ر بناخە‌‌ی دیاریكراوی چه‌ند تایبەتمەندییەكی ته‌واو، ئێمه‌ مشتومڕی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین، كه‌ ” واژه‌ی ده‌وڵه‌ت…. ده‌بێت بۆ ئه‌و كۆمه‌ڵگانه‌ دابنرێت یا به‌كارببرێت كه‌ سیسته‌مێكی قوچكەیی (ھەرەمی/ هیراشی) و ناوه‌ندگه‌راییان، هه‌یه .  [Peter Kropotkin, Ethics, p. 317f]به‌م چه‌شنه‌،  ده‌وڵه‌ت ” ده‌زگا‌یه‌كی مێژووویی ڕاگوزه‌ر (ئینتیقالی)ە‌‌، فۆرمێكی كاتیی كۆمه‌ڵگه‌یه، هه‌روه‌ها فۆرمێكه‌ كه‌‌ ئه‌گه‌ری ‘ ته‌واوی له‌ناوبردن و له‌ ڕیشه‌ده‌رهێنانی’  هه‌یه‌‌، هه‌ر وه‌كو چۆن ده‌وڵه‌ت كۆمه‌ڵگه‌ نییه‌” [Bakunin, Michael Bakunin: Selected Writings, p. 151]

به‌كورتییه‌كه‌ی ده‌وڵه‌ت ڕێگایه‌كی دیاریكراوه‌، كە‌ كاروباره‌كانی مرۆڤی له‌ شوێنێكدا تێدا ڕێكخراوه‌، ڕێگایه‌كه‌ له‌لایه‌ن چه‌ند ده‌زگا‌یه‌كه‌وه‌ دیاریكراوه‌، كه‌ هه‌ر یه‌كەیان‌ به‌ ڕۆڵی خۆی چه‌ند كاراكه‌ته‌رێكی هه‌یه.  به هە‌رحاڵ ئه‌مه‌ش واتای ئه‌وه‌ نییه‌، كه‌ ده‌وڵه‌ت له‌و ڕۆژه‌وه‌ی‌ ئافەرێنراوه‌ تاكو ئێستا، ڕیزێكی تەنیای گه‌وره‌ی له‌ به‌رد و بلۆك و بوونێكی سه‌ربه‌خۆی هه‌بێت و  هەمان فۆڕمی هەبێت. ده‌وڵه‌ته‌كان له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ لە یەكدی جیاوازن، به‌تایبه‌تی له‌ ڕاده‌ی ئاره‌زوویانه‌وه‌ بۆ ده‌سه‌ڵات، یا ده‌سه‌ڵاتدارێتییاندا، له‌ قه‌واره‌ و ھێزی بیرۆكراسییاندا، هه‌وه‌ها له‌ چۆنێتی خۆڕێكخستنیاندا. جیاوازی لە شێوه‌ی پاشایەتی و ئۆلیگاركی/ئۆلیگارشی (Oligarchy) و تیئۆكراسی [فەرمانڕەوایی ئایین Theocracy] و دیكتاتۆریه‌تی پارت و هه‌روه‌ها ( زۆر یان كه‌م) ده‌وڵه‌تی دیمۆكراتی ھەیە.  ده‌وڵه‌تی كۆنی كەمتر بیرۆكراسی و ده‌وڵه‌تی ھاوچەرخی زۆر بیروكرات ھەن.

له‌وه‌ش زیاتر ئەناركیسته‌كان مشتومڕ لەسەر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن ” كه‌ ڕژێمی ڕامیاری … هەمیشە ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ڕژێمی ئابوورییه،‌ كه‌ له‌ جه‌رگه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كه‌دا، بوونی هه‌یه‌”.  ئه‌مه‌ش واتە ئەوەی كە دەوڵەتەكە هه‌رچۆنێك‌‌ بگۆڕدرێت، “به‌ڵام له‌ به‌خۆوه‌گرتنی شێوه‌ی سیسته‌مه‌ ئابوورییه‌كەیدا ‌به‌رده‌وام ده‌بێت، كه‌ هه‌میشه‌ هێمایه‌كە‌ و له‌ هه‌مان كاتیشدا چه‌قی هێزێكه‌”.  پێویستناكات‌ بوترێت، كه‌ هه‌میشه‌ وه‌كویه‌كن و هه‌ندێك جار  “ڕژێمه‌ ڕامیارییه‌كه‌ی وڵاتێك، خۆی له‌ پاشكۆی  ئه‌و گۆڕانكارییه‌ ئابوورییه‌دا كه‌ ڕویداوه‌، ده‌بینێته‌وه‌، هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌ش له‌ناكاو ده‌چێته‌ قوژبنێكه‌وه‌‌ و به‌رگێكی مۆدێلانه‌ی وا دەپۆشێت، كه‌ لەتەك ئه‌و ڕژێمه‌ ئابوورییه‌ی، كه‌ دروستبوووه‌، بێته‌وه‌” [Kropotkin, Words of a Rebel, p. 118]

له‌كاته‌كانی دیكه‌یشدا، ده‌وڵه‌ت‌ ده‌توانێت بۆ پارێزگاریكردن له‌ سیسته‌مه‌ ئابوورییه‌كە،‌ ڕواڵه‌تی خۆی بگۆڕێت، ئه‌مه‌ش ڕەنگدانەوەیەتی‌. هه‌ر به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ ده‌بینین له‌ به‌رامبه‌ر بزوتنه‌وه‌ و هه‌ڵچوونی جه‌ماوه‌ریانه‌دا، دیمۆكراسی ده‌گۆڕێت به‌ دیكتاتۆری. دیارترین نموونەش: نموونەی پینۆشێت (Pinochet)ە‌ له‌ چیلی، فرانكۆ (Franco) له‌ ئیسپانیا، مۆسۆلۆنی (Mussolini) له‌ ئیتالیا، هیتله‌ر (Hitler) له‌ ئه‌ڵمانیا، هەموو ئەمانە پشتڕاستكه‌ره‌وه‌ی سەرنجە‌كه‌ی (باكۆنین)ن‌، كه‌ ده‌ڵێت ”  هیچ حكومه‌تێك باشتر له‌ كۆمارییه‌كان خزمه‌تی به‌رژه‌وندی ئابووری بورجوازییه‌كان، ناكه‌ن”  …چینی بورجوازی  ‌”  له‌ تێكشكانی ” هه‌ڵچوون و خرۆشانه‌كانی پڕۆلیتاریادا”  گەر پێویستبكات، ” دیكتاتۆری سەربازی (military)ی پێباشترە “.  [Bakunin on Anarchism, p. 417]

به‌هه‌رحاڵ، ده‌وڵه‌ت هه‌رچۆنێك فۆڕمه‌كانی بگۆڕێت، هێشتاكە هه‌ر چه‌ند كاراكته‌رێكی ئاشكرای خۆی هه‌یه، بەو دەزگا ‌و بەڕێوەبەرایەتییە‌ كۆمەڵایەتیییه‌یدا كە هەیەتی، وه‌كو ‌ده‌وڵه‌تێك ده‌ناسرێته‌وه‌. بەم شێوەیە ده‌توانین بڵێین، كه‌ لای ئەناركیسته‌كان ده‌وڵه‌ت به‌ سێ شت دیاریكراوه ‌:

1-       ” مۆنۆپۆلی توندووتیژی” له‌ ناوچه‌یەكی‌ دیاریكراودا.

2-       ‌‌ ئه‌م توندووتیژییه‌ سروشتێكی ده‌زگایانه‌ی پرۆفیشناڵی هەیە‌، لەتەك :

3-       سروشتی قوچكەییانه و‌ ناوەندگەرایی دەسەڵات و چڕبوونەوەی ده‌سه‌ڵات و دەستپێشخەری لە دەستی كەمایەتییەكدا.

دواخاڵی  ئه‌و سێ خاڵە‌ی سه‌ره‌وه‌، كه‌ (ناوه‌ندگه‌رایی و سروشتی قوچكەیانە‌)یه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كه‌یانه‌، چونكه‌ چڕبوونه‌وە‌ی ناوه‌ندگەرایی، له‌ ده‌ستی كه‌مایەتییەكدا، دابه‌شبوونی كۆمه‌ڵگه‌ به‌سه‌ر فه‌رمانڕه‌و‌ایان و فەرمانڕەواییكراواندا مسۆگەردەكات (ئه‌مه‌ش پێداویستی خولقاندنی  لێژنەیەكی پرۆفێشناڵ دێنێته‌گۆڕێ، تاكو ئەو دابه‌شكردنه‌ بسه‌پێنێت) . ئا لێره‌دا مشتومری باكۆنین ده‌بینین، كه‌ دەڵێت ” لەتەك ده‌وڵه‌تدا ده‌بێت هه‌موو ڕێكخراوه‌كانی ژیانی كۆمەڵایەتی  له‌ سه‌ره‌وه‌ تا خوارەوە‌ به‌ یاسا و به‌پێی بڕیاره‌كانی حكومه‌ت بڕۆن” [The Political Philosophy of Bakunin, p. 242] به‌واتایه‌كی تر ” كەسەكان بەخۆیان فه‌رمانڕه‌وایی خۆیان ناكەن” [Kropotkin, Op. Cit., p. 120].

ئه‌م لایەنە، بۆ هه‌موویان ده‌ستده‌دات، له‌ ده‌وڵه‌تدا، هەموو دانیشتوانی  ناوچه‌كەیەك بۆ دەوڵەت مل كه‌چدەكەن، خۆیان به‌و تاكانه دەسپێرن، كه ده‌زگا بەڕێوەبەرایەتییەكانی ده‌سه‌ڵات، دروستده‌كه‌ن و ئەو ناوچەیە به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن. بۆ سه‌پاندنی ئاره‌زوو و ویستی ئه‌م كه‌مایه‌تییه‌، ده‌بێت هێزێكی قۆرخكراویان له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌بێت. هه‌روه‌كو چۆن ئه‌ندامه‌كانی ده‌وڵه‌ت به‌ كۆمەڵ بڕیاره‌ ڕامیارییەكانیان، كه‌ دەسەڵاتی  پێدروستده‌كه‌ن، كۆنترۆڵكردوون، هه‌ر ئاواش لیژنه‌یه‌كی  خاوه‌ن بەرتەریینن به‌هۆی پێگه ‌و پله‌یانه‌وه‌ له‌ سه‌رجه‌می خه‌ڵكه‌كه‌، جیابوونه‌ته‌وه‌، به‌واتایه‌كی دیكە واتە  له‌ به‌ڕێكردنی  ئاره‌زوو  و ویستیاندا،  ناتوانن متمانه بە خەڵكەكە بكه‌ن.‌ ئه‌مەش لیژنه‌یه‌كی پرۆفیشنا‌ڵانەی پێویسته‌‌، كه‌ بڕیاره‌كانیان ده‌سه‌پێنێت، جا هه‌ر  جۆرێك له‌ هێزی پۆلیس‌، یا هێزێكی سه‌ربازی بێت له‌بری خه‌ڵكانی چه‌كدار.

به‌م شێوه‌یه‌ دابه‌شبوونی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ فه‌رمانڕه‌وایان و فه‌رمانپێكراوانەوە كلیلێكه‌ له چۆنێتی دروستكردنی یا پێكهێنانی ده‌وڵه‌ت. به‌بێ  دابه‌شبوونێكی ئاوا،  پێویستمان به‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌كی  ئاوا توندووتیژ یا شه‌ڕه‌نگێز، نابێت‌، دەكرێت هه‌ر وا به‌ئاسانی كۆمه‌ڵێكی یه‌كسانمان ببێت، ‌دوور له‌ ده‌سه‌ڵات و ڕێكخستنی قوچكه‌یی‌، (ھەروەك لە زۆرێك لە خێڵە سەرەتاییە بێدەوڵەتەكاندا ھەبووە و لە كۆمەڵگەی ئەناركی داھاتووشدا بوونی دەبێت).  ده‌بێت جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش بكرێته‌وه،‌ كه‌  ئه‌م دابه‌شبوونه‌ هه‌تا له‌ ده‌وڵه‌تێكی دیمۆكراسیشدا، هه‌یه‌ چونكه‌ ” له‌ناو  ده‌وڵه‌تدا هه‌میشه‌ پێكھاتەی قوچكەیی و باری جیاوازی له‌ نێوان فه‌رمانڕه‌وایان و فه‌رمانپێكراوندا، هه‌یه‌.  هه‌تا گه‌ر دیمۆكراسیش بێت، خۆ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ فه‌رمانڕه‌واییده‌كه‌ن، به‌یانی  نا‌یكه‌ن،  ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ هێشتا هه‌ر جیاوازییه‌كه‌ له باره‌كاندا هه‌یه‌‌.  له‌ سیسته‌مێكی دیمۆكراسیشدا، تەنیا كه‌مینه‌یه‌ك هه‌لی فه‌رمانڕه‌واییان، هه‌یه‌، ئه‌مانه‌‌ش قه‌ت ناگۆڕدرێن و سه‌ر به‌ توێژاڵی ده‌سته‌بژێر (نخبە/ئێلیت)ن”  [Harold Barclay, The State, pp. 23-4]

ئا ئه‌مه‌یه‌ “كڕۆكی میرایەتی (حكومه‌ت)” كه‌ ” له‌م جووداخوازییه‌دا به‌رژه‌وه‌ندییه تایبه‌تییه‌كانی خۆی ته‌شه‌نه‌پێده‌دات و له‌ته‌ك ئه‌و دەزگایانه‌ی بوونیان هه‌یه‌، كه‌ له‌پێناوی خۆی و هێڕشكردنه‌ سه‌ر خه‌ڵك، ھاتوونەتە گۆڕێ (بوون)، تاكو به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك پێویستبكات، فێریانبكات چۆن پارێزگاریی لە هێشتنه‌وه ‌و ئاساییشی كورسییه‌كه‌ی خۆی بكەن Voltairine de Cleyre, The Voltairine de Cleyre Reader, p. 27 and p. 26]  ئا بەم جۆرە ” ئەوەندەی سەركوتگەری بۆ پرنسیپڵ و  دەسەڵاتی ڕامیاریی دەگەڕێتەوە، ئەوەندە زۆر  بۆ شێوەی ده‌وڵه‌ت و  دەسەڵات ناگەڕێتەوە”. [Bakunin, Op. Cit., p. 211]

ئەوەی كە دەوڵەت نوێنەرایەتی دەسەڵات و چڕبوونه‌وه‌یه‌تی لە دەستی كەمینەیەكدا، ئاشكرایە كە لەسەر بنەمای پێكھاتەی قوچكەیی ڕۆنراوە. نوێنه‌رایه‌تیكردنی دەسەڵات سەرەنجامی هه‌ڵبژاردنی كەسانێكه،‌ دووره‌په‌رێزده‌بن له‌و كەسانە‌ی كه‌ هه‌ڵیانبژاردوون  و دواتریش له‌ ده‌ره‌وه‌ی كۆنترۆڵی ئه‌وان دەبن. بڕوانه‌ به‌شی (B.2.4). زیاتر له‌مه‌ش، ئه‌وانه‌ی كه‌ هه‌ڵبژێردراون دەسەڵاتیان سه‌باره‌ت به‌ ژماره‌یه‌كی زۆر كێشه ‌و پرس‌، ده‌درێتی و پێیانده‌وترێت، كه‌ بڕیاریان له‌سه‌ربده‌ن، به‌م پێیه‌ش هه‌ر زوو بیرۆكراسی له‌ناویاندا گه‌شه‌ده‌كات، تاكو كۆمه‌ك به‌ گه‌یشتن به‌ بڕیاره‌كان، بكرێت و سه‌رئه‌نجامیش سه‌پاندنی ئه‌و بڕیارانه‌ی كه‌ پێیاننه‌گه‌یشتوون. به‌ هه‌ر بارێكدا، به‌ هۆی به‌رده‌وامبوونی ئه‌م بیرۆكراسییه‌‌ و كۆنترۆڵكردنی زانیارییه‌كان له‌لایه‌ن ئه‌وه‌وه، هه‌ر به‌زوویی دەسەڵاتێكی ئاوا پەیدادەكات، كه ‌لە دەسەڵاتی ئەوانەی كە بە فەرمی هەڵبژێرراون، زیاترە. هه‌ر  له‌به‌رئه‌مه‌ش ” دەزگا‌ی ئاڵۆزی باڵای ده‌وڵه‌ت…، بەرەو پێكهێنانی چینێك دەڕوات، كە بەدیاریكراوی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت، له‌به‌رچاوبگرن، لەتەك به‌كارهێنانی ئه‌و ئه‌زموونه‌ی كه‌ هه‌یەتی، بۆ‌ هه‌ڵخه‌ڵاتاندنی باقییه‌كه‌ی دیكه‌ی خەڵك له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆیدا،‌ ” [Kropotkin, Selected Writings on Anarchism and Revolution, p. 61]. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، ئه‌وانه‌ی خزمه‌تی خه‌ڵكی ده‌كه‌ن و (وه‌كو پێیانده‌وترێت خزمەتكاریانن)، به‌ به‌راورد به‌وانه‌ی كه‌ خزمه‌تده‌كرێن، ده‌سه‌ڵاتی زۆر زیاتریان هه‌یه. هه‌ر وه‌كو چۆن ڕامیارێك، به‌ به‌راورد به‌وانه‌ی هه‌ڵیانبژاردووه‌، دەسەڵاتی زۆر زیاتری هه‌یه‌. هه‌موو شێوه‌كانی دەو‌ڵه‌ت، وەكو ڕێكخراوێكی قووچكه‌یی ( هه‌ره‌می /هیراشی) بە بێچەندوچوون ده‌بنه‌‌ حه‌وزێكی بیرۆكراسیانه‌، ئه‌م بیرۆكراسییه‌ش له‌و ستراكتووره‌دا، هه‌ر به‌زووی ده‌بێته‌ خاڵێكی په‌یوه‌ندی كرده‌یی بۆ ده‌وڵه‌ت، به‌بێئه‌وه‌ی فه‌رمانڕه‌وایانی فه‌رمی له‌به‌رچاوبگیردرێن.‌

ئه‌م په‌راوێزخستنه ‌و بێده‌سه‌ڵاتكردنه‌ی كەسەكان (واته‌‌ به‌هێزكردنی بیرۆكراسی) هۆكارێكی سه‌ره‌كییه‌ بۆ ئەوەی كە ئەناركیسته‌كان دووژمنایه‌تی ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌ن. ئه‌م جۆره‌ پێكهێنانه‌‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كەنه‌وه‌ كه‌ تاكه‌كان بێده‌سه‌ڵات و بێهێزبن، ملكه‌چی بیرۆكراسی بن. ڕۆڵی ده‌سه‌ڵاتدارێتی، مرۆڤ بۆ ئاستی ژماره‌یه‌ك، شتێك، ماتیریاڵێك، داده‌به‌زێنێت، كە لەو باره‌دا تاك یەكسان نییە بە كه‌سێك، كه‌ هیوا و خه‌ون و بیرو هۆش و هه‌ستی هە‌بێت. وه‌كو چۆن پیییەر جۆزیف برۆدۆن به‌توندی پێیداگریی له‌سه‌ر ده‌كات:

” بۆ ئه‌وه‌ی‌ … له‌لایه‌ن چه‌ند دروستكراوێكه‌وه‌ ، ئه‌وانه‌ی نه‌ ڕاستن و نه‌ ئاوه‌زه‌دار و نه‌ خاوه‌نمۆراڵ و نە باشن، نه‌ هیچ باشییه‌كیان تێدایه‌ تاكو ئه‌وه‌ بكه‌ن … فه‌رمانڕه‌وایت به‌سه‌ردا بكرێت، ده‌بێت چاودێری بكرێیت، بپشكێنرێیت، سیخوڕیت به‌سه‌ره‌وه‌ بكرێت، ئاڕاسته‌ بكرێیت، په‌یڕه‌وی یاسا بكه‌یت، ببیته‌ ژماره‌یه‌ك ، تۆمار بكرێیت، په‌رجووت بۆ بكرێت، باوه‌ڕت پێبهێنرێت، كۆنترۆڵ بكرێیت، نرخت له‌سه‌ر‌ دابنرێت، چاودێری بكرێیت، فه‌رمانت به‌سه‌ردا بكرێت …. بۆ ئه‌وه‌ی فه‌رمانڕه‌واییت به‌سه‌ردا بكرێت، ده‌كرێت له‌ هه‌موو چالاكی و كارێكتدا، له‌ هه‌موو كڕین و فرۆشتنێكدا تێبینی بكرێیت، ناونووس بكرێیت، باجت به‌سه‌ردا بسه‌پێنرێت، بپروێنرێیت، بپێورێیت، وه‌كو ژماره‌یه‌ك بژمێردرێیت، هه‌ڵبسه‌نگێنرێیت، مۆڵەتت‌ پێبدرێت، ده‌سه‌ڵاتت به‌سه‌ردا بكرێت، ئاگه‌دار بكرێیته‌وه‌، له‌كردنی شته‌كاندا بوارت پێنه‌درێت، سازبكرێیت، ڕاستبكرێیته‌وه‌، به‌ بیانوی ئه‌وه‌ی بۆ گشت به‌ كه‌ڵك و به‌سوود بیت‌، سزابدرێیت. هه‌روه‌ها به‌ناوی به‌رژه‌وه‌ندی گشتییه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌شداریبكه‌یت ده‌خرێیته‌ شوێنێكه‌وه‌‌، ڕابهێنرێیت، به‌ بێگار( سوغره) بگیردرێیت، به‌كاربهێنرێیت، قۆرخ بكرێیت، به‌زۆر یا به‌ هه‌ڕه‌شه‌ ده‌سگیر بكرێیت، بگوشێنرێیت، چه‌واشه‌ بكرێیت، بڕوتێندرێیته‌وه‌، دواتریش له‌ كه‌مترین به‌‌ره‌نگاربووه‌نه‌دا، له‌ یه‌كه‌م گله‌ییكردندا، ده‌بێت سه‌ركوتبكرێیت، سزابدرێیت، ببوغزێنرێیت، ڕسوابكرێیت، هه‌راسانبكرێیت ، دواتبكه‌ون و بدۆزرێیته‌وه‌، به‌خراپی مامه‌ڵه‌ت لەتەكدا بكرێت، لێتبدرێت، بێچه‌كبكرێیت، هه‌ناسه‌ت لێببڕرێت، به‌ندبكرێیت، قسه ‌و كرده‌وه‌ت بێهه‌ند وه‌ربگیرێت، سه‌رزه‌نشتبكرێیت، ته‌قه‌ت لێبكرێت، دیپۆرتبكرێیت، بكرێیته‌ ‌قوربانی، بفرۆشررێیت، خیانه‌تت لێبكرێت، سه‌رباری هه‌موو ئه‌وانه‌ پێتڕاببوێررێت، گاڵته‌ت پێبكرێت، ڕقت لێهه‌ڵبگیرێت، كه‌سایه‌تیت لێزه‌وتبكرێت به‌ ساخته‌چی ناوببرێیت. ئه‌مه‌یه‌ میرایەتی (حكومه‌ت)، ئه‌مه‌یه‌‌‌‌ داوه‌رێتیه‌كه‌ی، ئه‌مه‌یه‌ مۆراڵه‌كه‌ی” . [General Idea of The Revolution, p. 294]

ئه‌مه‌ سروشتی ده‌وڵه‌ته‌ لەتەك هه‌ر یه‌كێك له‌و هه‌وڵانه‌دا، گرنگ نییه‌ چ ئه‌هریمه‌نێكه‌‌، به‌ڵام كاتێك كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی ده‌وڵه‌ت و كه‌مایه‌تییه‌كه‌ی ده‌پارێزرێت، باشده‌بێت، وه‌كو‌ باكۆنین ده‌ڵێت:

” ده‌وڵه‌ت … ئاشكراترین شتێكە، دزێوترین ده‌زگا‌یه‌كه‌، كه‌ به‌ته‌واوی ڕەتكەرەوەی مرۆڤایه‌تییە. هاوپشتی نێوانی هه‌موو مرۆڤەكان* [پیاوان و ژنان] لەسەر گۆی زەمین تێكده‌شكێنێ و له‌نێویده‌بات، بەمەبەستی وردوخاشكردن و سەركوت و كۆیلەكردنی ئەوانی دیكە [زۆرینە]، ھەندێكیان لە كۆمەڵەیەكدا ڕێكدەخات …

ئه‌م ڕەتكەرەوە ئاشكرایەی مرۆڤایەتی، كە ناوەڕۆكی دەوڵەت پێكدەھێنێت، لە ڕوانگەی دەوڵەتەوە ئەركی باڵا و گەورەترین چاكەكاری ئەوە، لەسەر ئەو بنەمایە ئازاردان و ستەم و چەوساندنەوە و چەپاوڵ و تاڵانی و تیرۆری مرۆڤەكان [ژنان و پیاوان] دەكات، كە لە باری ئاساییدا ئەمانە تاوانن. لەلایه‌كی دیكەوه‌ له‌ ‌ژیانی ڕۆژانه‌دا، له‌ ڕوانگەی نیشتمانپه‌روه‌رییەوە،‌ ‌كاتێك كه‌ ئه‌مانه‌ بە شكۆداریی ده‌وڵه‌ت، تەواودەبن، بۆ پارێزگاریكردنی یا بەردەوامیدان بە ده‌سه‌ڵات، هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌گۆڕدرێن بە‌ فه‌رمان و نیشاندانی چاكە و ئه‌م فه‌رمان و چاككارییانە ده‌بنە‌‌ ئه‌ركی سه‌رشانی هه‌موو هاووڵاتییەكی نیشتمانپه‌روه‌ر‌، چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ لە هه‌موو كه‌سێك ده‌كرێت، كه‌ ھەر كات بەرژەوەندی دەوڵەت ئەوە بخوازێت، ئەوا نەك تەنیا دژی كەسانی بیانی، بەڵكو دژی ھاومرۆڤانی (ھاووڵاتیانی)** خۆشی ئەنجامیانبدات.

ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ڕاڤەدەكات، كه‌ بۆچی له‌ سەرھەڵدانی ده‌وڵه‌تەوە، دنیای ڕامیاریی هه‌روابووه‌ و به‌رده‌وامیش هه‌روا قۆناخێكی كۆمەڵایەتی و مرۆڤایەتی بووە بۆ لەخشتەبردن و چەتەگەریی بێسنوور ….. ئه‌وە‌ش ڕۆشندەكاتەوە، كه‌ بۆچی سه‌رجه‌می مێژوووی ده‌وڵه‌تانی كۆن و ھاوچەرخ تەنیا زنجیره‌یه‌ك به‌گژاچونه‌وه‌ و تاوان بووە، بۆچی پاشاو شالیاره‌كان لە ڕابوودوو لە ئێستادا له‌هه‌موو سەردەمەكاندا و له‌هه‌موو وڵاتێكدا – پیاوانی ده‌وڵه‌ت، دیبلۆماسەكان، بیرۆكراته‌كان، شه‌ڕكه‌ره‌كان — ئەگه‌ر له‌ ڕوانگەی مۆڕاڵی ئاسایی و دادپەروەریی مرۆییەوە دادگایی بكرێن، سه‌دان و هه‌زاران جار شایانی سزاواربوون (مەحكومبوون) بە كاری سەخت، یاخود له‌ سێداره‌دانن. لێره‌دا هیچ تۆقاندنێك، هیچ دڵڕه‌قییه‌ك، هیچ سووكایەتییەك بە پیرۆزییەكان، یا گەواھیدانی درۆ، ھیچ فریودانێك، ھیچ ھەڵسوكەوتێكی نەشیاو، ھیچ دەستبڕینێك، ھیچ‌ تاڵانكردنێكی ڕووقایمانە، ھیچ خیانه‌تێكی بێشەرمانە، ھیچ یەك له‌مانه ڕۆژانە‌، ئه‌گه‌ر به‌ناو و‌ له‌لایه‌ن نوێنه‌ران و پیاوانی ده‌وڵه‌ته‌وه، نه‌بووبێت، ڕوویاننەداوە. ئه‌مانه‌ی كه‌ كراون‌، له‌ژێر هیچ ناوێكی دیكەدا نەكراون، به‌ڵكو ته‌نیا له‌ژێر ناو و پاساوی وشه‌ ڕازێنراوەكان ‌و دڵخۆشكەرەكان، بەڵام ھاوكات زۆر ترسناكەكاندا، ئەنجامدراون.” for reasons of state.‘” [Bakunin on Anarchism, pp. 133-4]

 بۆ پاساودانی جه‌نگه‌كان، كه‌مكردنه‌وه‌ی سه‌ربه‌ستییه‌ سڤیلییەكان (مه‌ده‌نییه‌كان) و ئازادییه‌كانی مرۆڤ، (گه‌ر هه‌مووشیان له‌ناونه‌بات) حكومه‌ته‌كان به‌ به‌رده‌وامی درۆ بۆ كەسەكان، ئه‌و كەسانەی كه‌ بانگه‌شه‌ی نوێنه‌رایەتییان دەكەن، ده‌كه‌ن، به‌رده‌وامن‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌و‌ ڕامیاریانه‌ی كه‌ خزمه‌تی كه‌مینه‌یه‌ك له‌ زۆربه‌ ده‌كات، له‌پاڵ ئەنجامدانی تاوانی دیكه‌شدا. گه‌ر ئه‌م ڕامیاریانه‌ش له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ به‌ده‌ربڕینی ناڕه‌زایی به‌رپه‌رچ بدرێنه‌وه‌، ده‌وڵه‌ت به‌دڵخۆشییەوە ئه‌و هێزه‌ی كه‌ له‌ ده‌ستیدابێت و ئه‌وه‌ی پێویست بكات، به‌كاری ده‌هێنێت، تاكو ناڕه‌زاییكه‌ران بگه‌ڕێنێته‌وه‌ شوێنه‌كانی خۆیان (مۆركردنی ئه‌م سه‌ركوتكردنه‌ش به‌نێوی یاسا و فه‌رمانه‌وه‌ ده‌بێت).  ئه‌م سەر‌كوتكردنه‌ش له‌ شێوه‌ی به‌كارهێنای تیمی بكوژ، به‌ده‌ستووریكردن، یا یاساییكردنی ئه‌شكه‌نجه‌دان، سزادانی به‌كۆمه‌ڵ، به‌ندكردنی هه‌میشه‌یی، لەتەك تۆقاندنی دیكه‌دا له‌ شیوه‌ی خراپ خراپدا، به‌ ئه‌نجامده‌گه‌یه‌نرێت.

‌كاتێك كه‌ ده‌وڵه‌ت له‌باری ئاساییدا، كاتێكی زۆر له‌ به‌خراپفێركردن و خراپیپه‌روه‌ردەكردنی كەسەكاندا به‌كارده‌هێنێت….كه‌متر جێگه‌ی سه‌ر سووڕمانه‌، ئه‌مه‌ش تەنیا له‌ ڕێگای خود‌ی ده‌وڵه‌ت خۆیه‌وه‌‌‌، (له‌ كاتێكدا كه‌ ناشارێته‌وه‌) ئه‌نجامیده‌دات، ده‌توانرێت ئه‌وانه‌‌ بزانرێت. مێژووی ده‌وڵه‌ت شتێك نییه،‌ جگه‌ له‌ هه‌وڵدانی ڕاهێنانی كەسەكان و چاودێری نه‌زم و یاسا و فه‌رمانه‌كانی، بۆ كۆنترۆڵكردنیان و كردنیان به كەسانێكی‌ ستاندا‌رت ( لە قاڵبدراو) تاكو كەسەكان بەخۆیان، ئەوانە بەسەر خۆیاندا بچەسپێنن و خۆیانی پێوه‌گرێبدەنەوە‌.

ئه‌م هه‌ڵسوكه‌وته‌ی ده‌وڵه‌ت لای ئەناركیسته‌كان جێگای سەرسووڕمان نییه‌، چونكه‌ ئه‌وان ده‌وڵه‌ت وه‌كو هه‌بوونی ماشێنێكی زه‌به‌لاح، لەتەك كۆنترۆڵكردنی هێزێكی بكوژی جێگرەوە بۆ ئه‌و پێكھاتە‌ قوچكەییەكه‌، كه‌ كاراكه‌ته‌رێكی زۆر خراپ و‌ سه‌روبه‌ندی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یه‌تی‌، كه‌ له‌ (دوابه‌ش)دا باسی لێوه‌كراوه‌، ده‌بینن . باكۆنین مشتومڕ له‌سه‌ر ” هه‌ر تیئۆرێكی ڕاسته‌وخۆیی یا خۆجێیی (لۆكاڵی) له‌ ده‌وڵه‌تدا” ده‌كات و دەڵێت” لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای سەروەری دامەزراوە، ئەمەش بیرۆكەیەكی خوداوەندیی [لاھوتی]، میتافیزكی و ڕامیارییانەیە، كە پێیوایە جەماوەر توانای نییە فەرمانڕەوایی خۆی بكات، هه‌میشه‌ ده‌بێت ملكه‌چی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی عه‌قڵداران بێت و ئه‌وان دادوه‌ریی به‌سه‌ردا بسه‌پێنن، ئەمەش بەبەكارهێنانی ڕێگایەك یا هەندێك لەو ڕێگایانەی سەرەوە، ده‌بێت ” [Bakunin on Anarchism, p. 142]

وه‌ها سیسته‌مێكی ده‌سه‌ڵاتدارێتی‌، به‌ ئاسایی و سروشتی ناتوانێت ببێته‌ سیستەمێكی ناوه‌ندگه‌را و هیراشی و بیرۆكراسی. هه‌ر له‌به‌رئه‌مه‌ش به‌پێی ناوه‌ندگه‌رییه‌ قوچكەییه‌كه‌ی، سروشته‌ بیرۆكراسییه‌كه‌ی، ده‌وڵه‌ت ده‌بێته‌ بارگرانی به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌وه‌، ڕێگره‌ له‌ گەشەكردن و پێشكه‌وتن، له‌و باره‌شدا كۆنترۆڵكردنی هه‌موو شتێكیش ئه‌سته‌مه‌‌. هه‌ر وه‌كو باكۆنین ده‌ڵێت:

” ئه‌وه‌ی كه‌ پێیده‌ڵێن به‌رژه‌وه‌ندی گشتی كۆمه‌ڵگه ‌و گوایه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ نوێنه‌رایه‌تی ده‌كرێت….‌ له‌ ڕاستیدا …. به‌گشتی و به‌ به‌رده‌وامی ڕه‌تكه‌ره‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه پۆزه‌تیفه‌كانی ناوچه‌كان‌، شاره‌وانییه‌كان‌، كۆمه‌ڵه‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌كانی خه‌ڵكییە. هه‌روه‌ها بەرژەوەندی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ تاكه‌كان، كه‌  ملكه‌چی ده‌وڵه‌تن ….. [بەوەی كە] باشترین ھیوا و خەونەكان، ھەموو ھێزە زیندوو و كاراكانی وڵات، كراونەتە قوربانی و لە گۆڕنراون.” [The Political Philosophy of Bakunin, p. 207]

دژایه‌تیكردنی‌ ئەناركیسته‌كان بۆ ده‌وڵه‌ت هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ فۆرمێكی قوچكەیی هه‌یه‌‌، لێره‌دا كۆتایی نایێت‌، به‌ڵكو ئەناركیسته‌كان له‌به‌ر هۆیه‌كی دیكه‌ی گرنگتریش ده‌وڵه‌ت ڕه‌تده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌ویش ڕۆڵی ده‌وڵه‌ته‌ له‌ پارێزگاریكردن و پاراستنی ئه‌و چینه‌ی كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا دژ بە ئەوانی تر( بۆ نموونه‌ چینی كرێكاران)، ئابووری به‌ده‌سته‌وه‌یه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ له‌ژێر ئه‌م سیسته‌مه‌ی ئێستادا، سه‌رمایه‌داره‌كان ” ده‌یانه‌وێت ده‌وڵه‌ت ، بۆ پارێزگاریكردن له‌ سیسته‌می سه‌رمایه‌داری، شێوازه‌ ڕاووڕوتییه‌كانیان یاسایی بكات.” [Berkman, What is Anarchism? p. 16] . هه‌روه‌كو له‌ (به‌شی  B.2.1) قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كه‌ین،‌ ده‌وڵه‌ت به‌رگریكه‌ره‌ له‌ خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی. بۆ لێدوان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئەناركیسته‌كان مه‌به‌ستیان له‌وه‌ چییه ‌و چۆن له‌ خاوه‌ندارێتییه‌كانی تاكی جیاده‌كه‌نه‌وه‌ ، ئه‌وا سەیری‌ (به‌شی  B.3 ) بكه‌.

ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت له‌ ده‌وڵه‌ته‌ سه‌رمایه‌دارییه‌كاندا، میكانیزمی پاوانكردنی (هه‌یمه‌نه‌كردنی) ده‌وڵه‌ت‌ له‌لایه‌ن گروپێك له‌ ده‌سته‌بژێره‌وه‌یه‌ و هه‌ر بۆ ئه‌وانیشە ( سه‌رئه‌نجامیش كۆمپانییه‌ گه‌وره‌كان به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌ڕۆن، كه‌ ببنه‌ به‌شێك له‌ به‌شه‌ به‌رینه‌كانی ده‌وڵه‌ت). له‌ ڕاستیدا هه‌روه‌كو له‌ (به‌شی  F.8 ) زۆر به‌ قووڵی گفتووگۆی له‌سه‌ر ده‌كه‌ین ” ڕاستەوخۆ و ناڕاسستەوخۆ، دەوڵەت سەرەكیترین پایە و ئافەرێنەری سەرمایەداری و دەسەڵاتەكەی بەسەر خەڵكیدا بووە و ھێشتاكەش ھەروایە. [Kropotkin, Evolution and Environment, p. 97]. به‌شی  B.2.3 ئەوە نیشاندەدا، كە لە دێمۆكراسیی نوێنەرایەتییدا، ئەم پاوانكردنە، چۆن به‌ده‌ستده‌هێنرێت .

سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ئه‌مه‌ به‌و واتایه‌ نییه،‌ كه‌ ئەناركیسته‌كان ئاوا بیربكه‌نه‌وه‌، كه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌قاودەق‌ ئامرازێكی ئابووریی چینی فه‌رمانڕه‌وایه‌. وه‌كو Malatesta  مشتومڕی له‌سه‌ر ده‌كات و ده‌ڵێت له‌ كاتێكدا ” چینێكی تایبه‌ت (میرایەتی/حكومه‌ت)، لەپێناو‌ دەستەبەركردنی ئامرازە‌ پێویستە‌كانی سه‌ركوتكردن و یاساییكردن و پاراستنی‌ چینی‌ داراكان، لە بەرامبەر داخوازییه‌كانی كرێكاران … له ‌هه‌مان كاتدا ھێزەكانی بەردەستی وه‌كو ئامرازێك بۆ ئافراندنی بەرتەری بۆ خۆیی به‌كارده‌هێنێت، ئەگه‌ر بیشتوانێت ھەروا ژێرڕكێفخستنی چینی داراكانیش. [Errico Malatesta: His Life and Ideas, p. 183] . بەو جۆرە دەوڵەت بەرژەوەندی تایبەتی خۆیشی ھەیە، جیاوازە و ھەندێك جار دژی فەرمانڕەایی دەستەبژێری ئابوورییە. ئەمەش بەو واتایەیە، كە دەبێت ھەردووكیان؛ چ دەوڵەت و چ سەرمایەداری ھەڵبوەشێنرێنەوە. ده‌وڵه‌ت وه‌كو ده‌زگا‌یه‌كی ناسراو، سه‌ركوتكه‌ر، چه‌وسێنه‌ر وه‌كو چینێك. ئه‌م شێوازانه‌ی ده‌وڵه‌ت له‌ section B.2.6 مشتومڕیان له‌سه‌رده‌كرێت.

داكۆكیكاری لە سەرمایەداری وەك بەشێك لە ئەركەكانی، كە دەوڵەت تێیدا بەشدارە تەنیا پاوانكردنی ڕامیاریی نییە، بەڵكو لە پاوانكردنی ئابوورییشدا بەشداردەبێت. ئەم پاوانكردنە بۆی ھەیە شێوەی جیاواز لەخۆی بگرێت، ھەر لە پاراستنی ئاسایی مافی خاوەندارێتی سەرمایەداری لە شوێنەكانی كاردا و تا دەگاتە بەھرەكێشیی ڕاستەوخۆی كار، دەگرێتەوە . لە كاتێكدا كە لە باری ئاساییدا ڕۆڵی دەوڵەت بۆ مەیسەركردنی پاوانگەریی ئابووریییە، ھەروا بۆی ھەیە ھەوڵی كەمكردنەوەی سروشتی دژەكۆمەڵایەتییانەی بازاری سەرمایەداری و شێوازبەندی خراپەكارییەكانی بدات.  ئه‌م لایەنە‌ی ده‌وڵه‌ت له‌ به‌شی  B.2.2. باسده‌كین.

پێویست به‌وه‌ ناكات، كه‌ بڵێێن ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی كه‌ نیشانه‌ی ده‌وڵه‌تن‌، به‌هۆی ڕێكه‌وته‌وه‌ په‌ره‌ناسێنن. هه‌ر وه‌كو له‌ به‌شی section H.3.7 له‌باره‌یه‌وه‌ دواوین، ئەناركیستەكان ڕوانگەیەكی كراوەیان بۆ دەوڵەت ھەیە. ئەمەش بەو واتایەیە كە ده‌وڵه‌ت لەپێناو ئاسانكردنی ڕۆڵگیران و بەجێگەیاندنی ئەركەكانیدا، سروشتێكی قوچكەیی ھەیە. هه‌ر وه‌ك له‌ ( بەشی B.2.4) و (بەشی B.2.5)دا خراوەتەڕوو، خوازراوی ناوه‌ندگه‌رایی له‌ ده‌وڵه‌تدا بۆ ئه‌وه‌یە، كه‌ ڕۆڵی سه‌روه‌رێتی ده‌سته‌بژێر بپارێزرێت، كه‌ ئه‌مه‌ش چالاكانه‌ و به‌ هوشیارییەوە ئافەرێنراوه‌، تاكو ئه‌مه‌ ئه‌نجامبدات. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ نیشانده‌دات كه‌ ده‌وڵه‌ت بەپێی‌ سروشتی له‌ سه‌ره‌وه‌ تاكو خواره‌وه‌ی‌ ده‌زگا‌كانی، ھێز له‌ ده‌ستی چەند كەسێكدا ناوه‌ندییدەكاتەوە، سه‌رئه‌نجامه‌كه‌ش، ده‌وڵه‌ت ” لەتەك ڕێساكە (سو‌نه‌ت‌كەی)، پێكھاتە قوچكەییه‌كه‌ی و هه‌روه‌ها تاڕاده‌یه‌كیش بەرتەنگییە نه‌ته‌وه‌ییەكەی ‌‌… ناتوانرێت وەك‌ ئامرازێك بێت بۆ ڕزگاری بەكارببرێت”. [Kropotkon, Evolution and Environment, p. 78] هه‌ر لەبەرئەمەیە‌، كه‌ ئەناركیسته‌كان ئامانجدارانه‌ دەیانەوێت شێوازێكی نوێ بۆ ڕێكخستنی كۆمەڵایەتی و ژیان، بئافرێنن، شێوازێكی ناناوه‌ندگەرایانە (ناسێنتراڵانە)، له‌سه‌ر بنەمای بڕیاردان له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ و لەنێوبردنی پێكھاتە و پلەبەندی قوچكەیی.‌

له‌ كۆتاییدا ده‌بێت ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌ین، كه‌ له‌ كاتێكدا كه‌ ئەناركیسته‌كان جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و شتانه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ ده‌وڵه‌ته‌كان تیایاندا هاوبه‌شن و خاڵی ناوكۆییانن، ئه‌وه‌ش ده‌زانن، كه‌ هه‌ندێك فۆرم له‌ ده‌وڵه‌ت، له‌وانی دیكه‌یان باشترن. بۆ نموونە، دیمۆكراتییه‌كان پێده‌چن له‌ دیكتاتۆره‌كان یا پاشاییه‌كان، كه‌متر سه‌ركوتكه‌ر بن. ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌ ده‌رده‌چێت، ئەگه‌ر سه‌رئه‌نجامێكی وه‌كو ئه‌وه‌ وه‌ربگیردرێت كه‌ ” له‌ ڕه‌خنه‌ گرتندا له‌ میرایەتییەكی (حكومه‌تێكی) دیمۆكراتی ئه‌وه‌ نیشانبدات، كه‌ ئێمه‌ خۆشیمان له‌ میرایەتییەكی پاشایی دێت. ئێمه‌ بڕوای ته‌واومان بەوە هه‌یه‌، كه‌ میرایەتییەكی كۆماریی هه‌ره ناته‌واو هه‌زار جار له‌ باشترین میرایەتی ڕۆشنبیرانه‌ی پاشایی باشتره‌”. [Bakunin, Bakunin on Anarchism, p. 144] سەرەرای ئەوەش، ئه‌مه‌ سروشتی یاخود ڕۆڵی ده‌وڵه‌ت ناگۆڕێت. له‌ڕاستیدا، ئه‌و ئازادییانه‌ی كه‌ هه‌مانن،‌ په‌یوه‌ندیان به‌ باشیی هه‌ڵوێستی ده‌وڵه‌ته‌وه نییه‌‌، به‌ڵكو سه‌رئه‌نجامی بەرھەڵستی و به‌گژداچوونه‌وه‌ی خه‌ڵكین دژی ده‌وڵه‌ت و بەكاربردنی سەربەخۆیی خودی خەڵكییە. ئەگەر بواری پێبدرێت، ده‌وڵه‌ت بەزوویی ئازادییەكان و مافەكان ڕه‌تده‌كاته‌وه‌و دەگۆرێتەوە بە یاسا مردووەكانی پێداگری، شتگەلێك كە بە چاپكراوی زۆر جوان دەردەكەون، بەڵام لە كەتواری ژیاندا، ھەرگیز كردەیی ناكرێنەوە

بەم جۆرە لە درێژەی ئەم بەشەدا مشتومر لەسەر دەوڵەت، ڕۆڵ و كاراییەكانی لەسەر ئازادی كۆمەڵگە و ئەوەی كە كێ لە بوونی سوودمەند دەبێت، دەكرێت. بۆ خوێندنەوەی زیاتر لەسەر ئەم بابەتە، خوێنەوەی وتارێكی كلاسیكی كرۆپۆتكین ، The State: It’s Historic Role ,Kropotkin، دەوڵەت و ڕۆڵە مێژوووییەكەی، بەسوود دەبێت. ھەروەھا خوێندنەوەی (دەوڵەت، سەرنجدانێكی نوێ لە پێشینەكانی دەوڵەت، چۆنیەتی گۆڕانی لە ماوەی ھەزاران ساڵدا و سروستی دەوڵەتی نوێ، نووسینی ھاروڵد باركلی Harold Barclay’s The State ، سوودبەخش دەبێت.

***********************************

سەرچاوە : http://anarchism.pageabode.com/afaq/index.html

بەستەری وەرگێڕدراوی بەشەكانی دیكە : http://www.kurdish-afaq.tk

Advertisements

?B.2 – boçî enarkîstekan djayetî dewllet deken

(B.2) boçî enarkîstekan djayetî dewllet deken?

An Anarchist FAQ (B2)

w. Zahîr Bahîr

Herweku pêştir le (section B.1) têbînîkra, enarkîstekan dij be hemû formêkî desellatin, bedrêjayî mêjûu wze û twana û katî xoyan betaybetî djî dû form bekarbirduwe, ke yekêkyan sermayedarîye û ewey dîkeşyan dewllete. Em dû formeş beyekewe grêdrawn û beasanî leyekdî cyanakrênewe.

“dewllet …. Û sermayedarî rastî û aydyayekin, ke natwanîn leyekdî cudayan bkeynewe. Em dezgane le rêrrewî mêjûuda berewpêşeweçûn û komekyan beyekdî kirdwe û deken û yektir behêzdeken. Emane beyekewe grêdrawn… Nek be rêkewt û bebê ho, bellku be peywendî nêwanyan û hokar û karayî dananeweyan leser yektirî, emeş beyekewe peywestîkridûn”  kropotkîn [Kropotkin, Evolution and Environment, p. 94]

Lem beşeda, be zincîre û be dway yektirda, bas lewe dekeyn, boçî enarkîstekan dij î dewlletin, her bo emeş bepêy pêwîstî, twêjînewe û lêkdanewe leser peywendî dewllet be sermayedarîyewe dekeyn.

Ey kewate dewllet çîye? Herweku malatêsta Malatesta dellêt enarkîstekan ” wajey (dewllet)yan be watay koy tewawî dezga ramyarîy û yasayî û dadgayî û serbazîy û dezga darayîyekan, bekarbirduwe û hêştakeş bekardeben,  ke le nêwendî em dezgayanewe, dewllet bo berrêwebirdnî karubarekanî, kontrollî hellsukewtî kesayetî û takekanî komellî, pêdekat.  Berpirsyarbûn le parastinyan, le xellkeke desêndirêtewe û dedrêt be xellkêkî tir, ke bepêy  plew payekanyan ya le rêgay  nwênerayetîkirdnewe, birrwayanpêdekrêt û berjewendîyan le desellatda heye û ew desellateyan debêt, ke yasakan bo hemû kesêk û bo hemû ştêk, herweha bo milkeçpêkirdnî takekanî komell, bo çawdêrîkirdinyan  ya çawtêbrrînyan, dabnên, ger pêwîstîşîkrid, be komell bekarbirdnî zorîş beramberyan degîrdirêteber. ” [Anarchy, p. 17]

Malatêsta leser qsekanî berdewam debêt û dellêt:

” lay ême hkumet, yaxud dewllet le fermanrrewayan û fermanrrewayîkrawan, drustdebêt …. Ewanen ke desellatî (pawerî) drustkirdnî yasakanyan heye, bo ewey çawdêrî û kontrollî peywendîye nawxoyyekanî nêwan mrovekanyan pêbken, taku dillnyabin ew yasayane berrêdekrên …. Dîsanewe ewey ke le astêkî kem ya zorda desellatyan heye, ew desellateyan le bwarî komellayetî û le hêzî cesteyî û mêşk û hoş û desellatî abûrîyanda beser hemû  komonêtîyekeda, bekardeben, taku bo cêbecêkirdnî arezuwekanî ewan, fermanrrewayan, hemû kesêk milkeç bken. Beboçûnî ême em desellateş le sereta destûrîyekanî hkumetî desellatdarda, bercestedebêt ”  [Op. CIt., p. 19]

Kroptikîn)îş kem ta zor heman lêkdanewey bo dewllet û hkumet kirduwe, miştumrrî ewe dekat, ke dewllet ” her betenya desellatêk nîye berraserî komellgewe, bellku çirrbûneweyekî hemelayeneye û herwek çirrbûnewey zorîney karubarekanî jyanî komellge le destî hendêkda …. Mîkanîzmêkî tewawî yasadanan û cêbecêkirdne (karî polîsîy) le sîstemêkda, taku hendêk çîn le pawangerîy (domîneyt) ewanî tirda  milkeçbkat” [The State: Its Historic Role, p. 10 ]

Lay (bakonîn)îş hemû dewlletekan ” le nawerrokda maşênêkin, ke fermanrrewayî cemawereke le serewe, behoy…. Kemayetîyekî berterîdar (îmtyazdar)ewe, deken, bew byanuwey ke gwaye sûd û berjewendî rastîney kesekan , le xudî kesekan xoyan baştir dezanin” [The Political Philosophy of Bakunin, p. 211] leheman basda Murray Bookchin denûsêt” belanîkemewe dewllet sîstemêkî şarezayaneye (Professional) le ramallîn û naçarkirdnî komell û komellge,  ke le rastîda sîstemî berrêwebirdnî komellayetîyane nîye, gerçî ta êstaş sawîlkane lelayen zorîney xellk û bîrdoze ramyarekanewe, awa deçwênrêt û denasrêt. Lêreşda dekrêt wajey şareza (provêşnall)  weku wajey naçarkirdin “Coercion ”  leberçaw bgîrdirêt ….. Katêk ke naçarkirdin “Coercion” le qallbî dezgayî dedrêt û deaxnirête qallbî şarezayî (profêşnellêtî)yewe û dezgayî dekrêt û debête prrogramêk (menhecêk) û formêkî rêkxer le kontrollkirdnî komellayetîyda… Ew kate ew wataye degeyenêt, katêk kesekan le jyanî rojaneyan hellkenran û le komonêtyekeyan dabrran û çawerrwanî eweyan lênekrêt, ke bexoyan karubarî xoyan rêkbxen, bellku be yarmetî kontrollkirdinyan be tundûtîjî, ew karane encambden … Ewa detwanîn betewawî qse leser dewllet bkeyn” [Remaking Society, p. 66] .

Herweku Bukçîn (Bookchin) amajey pêkrid, enarkîstekan ew  aydyaye retdekenewe, ke dewllet weku komellge ya her grupêk le mrovekan bêt, yaxûd katêk ke mrovekan be komell beyekewe jyawn ya  beyekewe jyanyan rêkxistuwe, ewey geyandibêt, ke ewe dewllet bêt. Weku kropotkîn têbînîkirduwe û hoyekeşî lêkdawetewe, çewaşebûneke lewêdaye  ” enarkîstekan begşitî wamamelleyan letekda krawe û tawanbarkrawn, ke deyanewêt ‘komellge brruxênin’  û layingrî gerranewen bo ‘ berdewamîdan be cengî her yek djî hemuwan’ ”  em hellwêste ew rastîye  nabînêt, ke hezaran sall pêş ewey nawî dewllet bbîstirêt, mrov le komellgeda jyawe  û le serencamda dewllet yekêk buwe lew formaney ke komellge le rêrrewî  mêjûuda nasîwnî”  [Op. CIt., p. 10]

Leberewe, her awa bew sadeye, dewllet fîdrasyonêk le takekanî komellge ya le xellkeke, nîye, bellku her wek malatêsta cextî leser kirdotewe, nabêt dewllet bewe biçwênrêt, ke ” herewezîyekî mrovaneye û têyda mrovekan le nawçeyekî taybetda beyekewe kobûnetewe û ştêkyan pêkhênawe, ke  yekeyekî komellayetîy pêydellên. Kobûneweyan û jyanyan lew yeke komellayetîyeda ewe nageyenêt, ke bekomelljyanyan, jyanêkî herewezîyaneye ” herwa bew asanîye natwanrêt, ewe bekarbibrêt  ke ” nawêkî dîke ya watayekî dîke bêt bo komellge”  [Op. CIt., p. 17]. Dewllet forrmêkî taybetîye bo rêkixrawî komellayetîy leser bnaxey dyarîkrawî çend taybetmendîyekî tewaw, ême miştumrrî ewe dekeyn, ke ” wajey dewllet…. Debêt bo ew komellgane dabnirêt ya bekarbibrêt ke sîstemêkî quçkeyî (heremî/ hîraşî) û nawendgerayyan, heye .  [PEter Kropotkin, Ethicis, p. 317f]bem çeşne,  dewllet ” dezgayekî mêjûuîy raguzer (întîqalî)e, formêkî katîy komellgeye, herweha formêke ke egerî ‘ tewawî lenawbirdin û le rîşederhênanî’  heye, her weku çon dewllet komellge nîye” [Bakunin, Michael Bakunin: Selected Writings, p. 151]

Bekurtîyekey dewllet rêgayekî dyarîkrawe, ke karubarekanî mrovî le şwênêkda têda rêkixrawe, rêgayeke lelayen çend dezgayekewe dyarîkrawe, ke her yekeyan be rollî xoy çend karaketerêkî heye.  Be herhall emeş watay ewe nîye, ke dewllet lew rojewey aferênrawe taku êsta, rîzêkî tenyay gewrey le berd û blok û bûnêkî serbexoy hebêt û  heman forrmî hebêt. Dewlletekan le zor ruwewe le yekdî cyawazn, betaybetî le radey arezûyanewe bo desellat, ya desellatdarêtîyanda, le qeware û hêzî bîrokrasîyanda, heweha le çonêtî xorrêkxistinyanda. Cyawazî le şêwey paşayetî û olîgarkî/olîgarşî (Oligarchiy) û tîokrasî [fermanrrewayî ayîn theocraciy] û dîktatoryetî part û herweha ( zor yan kem) dewlletî dîmokratî heye.  Dewlletî konî kemtir bîrokrasî û dewlletî hawçerxî zor bîrukrat hen.

Leweş zyatir enarkîstekan miştumirr leser ewe deken ” ke rjêmî ramyarî … Hemîşe rengdanewey rjêmî abûrîye, ke le cergey komellgekeda, bûnî heye”.  Emeş wate ewey ke dewlleteke herçonêk bgorrdirêt, “bellam le bexowegirtnî şêwey sîsteme abûrîyekeyda berdewam debêt, ke hemîşe hêmayeke û le heman katîşda çeqî hêzêke”.  Pêwîstnakat butrêt, ke hemîşe wekuyekin û hendêk car  “rjême ramyarîyekey wllatêk, xoy le paşkoy  ew gorrankarîye abûrîyeda ke ruydawe, debînêtewe, her leberemeş lenakaw deçête qujbinêkewe û bergêkî modêlaney wa depoşêt, ke letek ew rjême abûrîyey, ke drustibûwe, bêtewe” [Kropotkin, Words of a Rebel, p. 118]

Lekatekanî dîkeyişda, dewllet detwanêt bo parêzgarîkirdin le sîsteme abûrîyeke, rwalletî xoy bgorrêt, emeş rengdaneweyetî. Her bem hoyeşewe debînîn le beramber bzutnewe û hellçûnî cemaweryaneda, dîmokrasî degorrêt be dîktatorî. Dyartirîn nmûneş: nmûney pînoşêt (Pinochet)e le çîlî, franko (Franco) le îspanya, mosolonî (Mussolini) le îtalya, hîtler (Hitler) le ellmanya, hemû emane piştrrastkerewey serincekey (bakonîn)n, ke dellêt ”  hîç hkumetêk baştir le komarîyekan xizmetî berjewnidî abûrî burcwazîyekan, naken”  …çînî burcwazî  ”  le têkişkanî ” hellçûn û xroşanekanî prrolîtaryada”  ger pêwîstibkat, ” dîktatorî serbazî (military)î pêbaştre “.  [BAkunin on Anarchism, p. 417]

Beherhall, dewllet herçonêk forrmekanî bgorrêt, hêştake her çend karakterêkî aşkray xoy heye, bew dezga û berrêweberayetîye komellayetîyyeyda ke heyetî, weku dewlletêk denasrêtewe. Bem şêweye detwanîn bllêyn, ke lay enarkîstekan dewllet be sê şit dyarîkrawe :

1-         ” monopolî tundûtîjî” le nawçeyekî dyarîkrawda.

2-         em tundûtîjîye sruştêkî dezgayaney profîşnallî heye, letek :

3-         sruştî quçkeyyane û nawendgerayî desellat û çirrbûnewey desellat û destipêşxerî le destî kemayetîyekda.

Dwaxallî  ew sê xalley serewe, ke (nawendgerayî û sruştî quçkeyane)ye here gringekeyane, çunke çirrbûnewey nawendgerayî, le destî kemayetîyekda, dabeşbûnî komellge beser fermanrrewayan û fermanrrewayîkrawanda msogerdekat (emeş pêdawîstî xulqandinî  lêjneyekî profêşnall dênêtegorrê, taku ew dabeşkirdne bsepênêt) . A lêreda miştumrî bakonîn debînîn, ke dellêt ” letek dewlletda debêt hemû rêkixrawekanî jyanî komellayetî  le serewe ta xwarewe be yasa û bepêy birryarekanî hkumet brron” [The Political Philosophy of Bakunin, p. 242] bewatayekî tir ” kesekan bexoyan fermanrrewayî xoyan naken” [Kropotkin, Op. CIt., p. 120].

Em layene, bo hemûyan destdedat, le dewlletda, hemû danîştwanî  nawçekeyek bo dewllet mil keçdeken, xoyan bew takane despêrn, ke dezga berrêweberayetîyekanî desellat, drustdeken û ew nawçeye berrêwedeben. Bo sepandinî arezû û wîstî em kemayetîye, debêt hêzêkî qorixkrawyan le nawçekeda hebêt. Herweku çon endamekanî dewllet be komell birryare ramyarîyekanyan, ke desellatî  pêdrustdeken, kontrollkirdûn, her awaş lîjneyekî  xawen berterîyinin behoy pêge û pleyanewe le sercemî xellkeke, cyabûnetewe, bewatayekî dîke wate  le berrêkirdnî  arezû  û wîstyanda,  natwanin mitmane be xellkeke bken. Emeş lîjneyekî profîşnallaney pêwîste, ke birryarekanyan desepênêt, ca her  corêk le hêzî polîs, ya hêzêkî serbazî bêt lebrî xellkanî çekdar.

Bem şêweye dabeşbûnî komellge be fermanrrewayan û fermanpêkrawanewe klîlêke le çonêtî drustkirdnî ya pêkhênanî dewllet. Bebê  dabeşbûnêkî awa,  pêwîstman be berrêweberayetîyekî  awa tundûtîj ya şerrengêz, nabêt, dekrêt her wa beasanî komellêkî yeksanman bbêt, dûr le desellat û rêkxistinî quçkeyî, (herwek le zorêk le xêlle seretayye bêdewlletekanda hebuwe û le komellgey enarkî dahatûşda bûnî debêt).  Debêt cext leser eweş bikrêtewe, ke  em dabeşbûne heta le dewlletêkî dîmokrasîşda, heye çunke ” lenaw  dewlletda hemîşe pêkhatey quçkeyî û barî cyawazî le nêwan fermanrrewayan û fermanpêkrawinda, heye.  Heta ger dîmokrasîş bêt, xo ewaney ke emrro fermanrrewayîdeken, beyanî  naîken,  eme cge lewey ke hêşta her cyawazîyeke le barekanda heye.  Le sîstemêkî dîmokrasîşda, tenya kemîneyek helî fermanrrewayyan, heye, emaneş qet nagorrdirên û ser be twêjallî destebjêr (nixbe/êlît)n”  [Harold Barclay, The State, pp. 23-4]

A emeye “krrokî mîrayetî (hkumet)” ke ” lem cûdaxwazîyeda berjewendîye taybetîyekanî xoy teşenepêdedat û letek ew dezgayaney bûnyan heye, ke lepênawî xoy û hêrrişkirdne ser xellk, hatûnete gorrê (bûn), taku be her şêweyek pêwîstibkat, fêryanbkat çon parêzgarîy le hêştnewe û asayîşî kursîyekey xoy bken Voltairine de Cleyre, The Voltairine de Cleyre Reader, p. 27 and p. 26]  a bem core ” ewendey serkutgerî bo prinsîpill û  desellatî ramyarîy degerrêtewe, ewende zor  bo şêwey dewllet û  desellat nagerrêtewe”. [BAkunin, Op. CIt., p. 211]

Ewey ke dewllet nwênerayetî desellat û çirrbûneweyetî le destî kemîneyekda, aşkraye ke leser bnemay pêkhatey quçkeyî ronrawe. Nwênerayetîkirdnî desellat serencamî hellbjardinî kesanêke, dûreperêzdebin lew kesaney ke hellyanbjardûn  û dwatrîş le derewey kontrollî ewan debin. Birrwane beşî (B.2.4). Zyatir lemeş, ewaney ke hellbijêrdrawn desellatyan sebaret be jmareyekî zor kêşe û pris, dedrêtî û pêyandewtirêt, ke birryaryan leserbden, bem pêyeş her zû bîrokrasî lenawyanda geşedekat, taku komek be geyiştin be birryarekan, bikrêt û serencamîş sepandinî ew birryaraney ke pêyannegeyiştûn. Be her barêkda, be hoy berdewambûnî em bîrokrasîye û kontrollkirdnî zanyarîyekan lelayen ewewe, her bezûîy desellatêkî awa peydadekat, ke le desellatî ewaney ke be fermî hellbijêrrawn, zyatre. Her  leberemeş ” dezgaî allozî ballay dewllet…, berew pêkhênanî çînêk derrwat, ke bedyarîkrawî berrêwebirdnî dewllet, leberçawbigrin, letek bekarhênanî ew ezmûney ke heyetî, bo hellxellatandinî baqîyekey dîkey xellk le pênawî berjewendîyekanî xoyda, ” [Kropotkin, Selected Writings on Anarchism and Revolution, p. 61]. Emeş ewe degeyenêt, ewaney xizmetî xellkî deken û (weku pêyandewtirêt xizmetkaryanin), be berawrid bewaney ke xizmetdekrên, desellatî zor zyatiryan heye. Her weku çon ramyarêk, be berawrid bewaney hellyanbjarduwe, desellatî zor zyatrî heye. Hemû şêwekanî dewllet, weku rêkixrawêkî qûçkeyî ( heremî /hîraşî) be bêçenduçûn debne hewzêkî bîrokrasyane, em bîrokrasîyeş lew sitraktûreda, her bezûy debête xallêkî peywendî kirdeyî bo dewllet, bebêewey fermanrrewayanî fermî leberçawbigîrdirên.

Em perawêzxistne û bêdesellatkirdney kesekan (wate behêzkirdnî bîrokrasî) hokarêkî serekîye bo ewey ke enarkîstekan dûjimnayetî dewllet deken. Em core pêkhênane cext leser ewe dekenewe ke takekan bêdesellat û bêhêzbin, milkeçî bîrokrasî bin. Rollî desellatdarêtî, mrov bo astî jmareyek, ştêk, matîryallêk, dadebezênêt, ke lew bareda tak yeksan nîye be kesêk, ke hîwa û xewn û bîru hoş û hestî hebêt. Weku çon pîyyer cozîf brodon betundî pêydagrîy leser dekat:

” bo ewey … Lelayen çend drustikrawêkewe , ewaney ne rastin û ne awezedar û ne xawenmorall û ne başn, ne hîç başîyekyan têdaye taku ewe bken … fermanrrewayt beserda bikrêt, debêt çawdêrî bikrêyt, bpişkênrêyt, sîxurrît beserewe bikrêt, arraste bikrêyt, peyrrewî yasa bkeyt, bbîte jmareyek , tomar bikrêyt, percût bo bikrêt, bawerrt pêbhênrêt, kontroll bikrêyt, nrixt leser dabnirêt, çawdêrî bikrêyt, fermant beserda bikrêt …. Bo ewey fermanrrewayît beserda bikrêt, dekrêt le hemû çalakî û karêktda, le hemû krrîn û froştinêkda têbînî bikrêyt, nawnûs bikrêyt, bact beserda bsepênrêt, bpirwênrêyt, bpêwrêyt, weku jmareyek bijmêrdirêyt, hellbsengênrêyt, mollett pêbdirêt, desellatt beserda bikrêt, agedar bikrêytewe, lekirdnî ştekanda bwart pênedrêt, sazbikrêyt, rastibkrêytewe, be byanuy ewey bo gişt be kellk û besûd bît, szabdirêyt. Herweha benawî berjewendî giştîyewe bo ewey beşdarîbkeyt dexrêyte şwênêkewe, rabhênrêyt, be bêgar( suxre) bgîrdirêyt, bekarbihênrêyt, qorx bikrêyt, bezor ya be herreşe desgîr bikrêyt, bguşênrêyt, çewaşe bikrêyt, brrutêndirêytewe, dwatrîş le kemtirîn berengarbuweneda, le yekem gleyîkirdinda, debêt serkutbikrêyt, szabdirêyt, bbuxzênrêyt, riswabkirêyt, herasanbikrêyt , dwatbkewn û bdozrêytewe, bexrapî mamellet letekda bikrêt, lêtbidrêt, bêçekbikrêyt, henaset lêbbirrrêt, bendibkrêyt, qse û kirdewet bêhend werbigîrêt, serzeniştibkrêyt, teqet lêbkirêt, dîportibkrêyt, bikrêyte qurbanî, bifroşrrêyt, xyanett lêbkirêt, serbarî hemû ewane pêtrrabbiwêrrêt, galltet pêbkirêt, riqt lêhellbigîrêt, kesayetît lêzewtibkrêt be saxteçî nawbibrêyt. Emeye mîrayetî (hkumet), emeye dawerêtyekey, emeye morallekey” . [General Idea of The Revolution, p. 294]

Eme sruştî dewllete letek her yekêk lew hewllaneda, gring nîye çi ehrîmenêke, bellam katêk ke berjewendî dewllet û kemayetîyekey deparêzrêt, başdebêt, weku bakonîn dellêt:

” dewllet … Aşkratrîn ştêke, dzêwtirîn dezgayeke, ke betewawî retkerewey mrovayetîye. Hawpiştî nêwanî hemû mrovekan* [pyawan û jnan] leser goy zemîn têkdeşkênê û lenêwîdebat, bemebestî wirduxaşkirdin û serkut û koylekirdnî ewanî dîke [zorîne], hendêkyan le komelleyekda rêkdexat …

Em retkerewe aşkrayey mrovayetî, ke nawerrokî dewllet pêkdehênêt, le rwangey dewlletewe erkî balla û gewretrîn çakekarî ewe, leser ew bnemaye azardan û stem û çewsandnewe û çepawll û tallanî û tîrorî mrovekan [jnan û pyawan] dekat, ke le barî asayîda emane tawanin. Lelayekî dîkewe le jyanî rojaneda, le rwangey nîştmanperwerîyewe, katêk ke emane be şkodarîy dewllet, tewawdebin, bo parêzgarîkirdnî ya berdewamîdan be desellat, hemû emane degorrdirên be ferman û nîşandanî çake û em ferman û çakkarîyane debne erkî serşanî hemû hawullatîyekî nîştmanperwer, çawerrwanî ewe le hemû kesêk dekrêt, ke her kat berjewendî dewllet ewe bixwazêt, ewa nek tenya djî kesanî byanî, bellku djî hawimrovanî (hawullatyanî)** xoşî encamyanbdat.

Eme ewe ravedekat, ke boçî le serhelldanî dewlletewe, dinyay ramyarîy herwabuwe û berdewamîş herwa qonaxêkî komellayetî û mrovayetî buwe bo lexiştebirdin û çetegerîy bêsnûr ….. Eweş roşindekatewe, ke boçî sercemî mêjûuy dewlletanî kon û hawçerx tenya zincîreyek begjaçunewe û tawan buwe, boçî paşaw şalyarekan le rabûdû le êstada lehemû serdemekanda û lehemû wllatêkda – pyawanî dewllet, dîblomasekan, bîrokratekan, şerrkerekan — eger le rwangey morrallî asayî û dadperwerîy mroyyewe dadgayî bikrên, sedan û hezaran car şayanî szawarbûn (mehkumbûn) be karî sext, yaxud le sêdaredanin. Lêreda hîç toqandinêk, hîç dillrreqîyek, hîç sûkayetîyek be pîrozîyekan, ya gewahîdanî dro, hîç frîwdanêk, hîç hellsukewtêkî neşyaw, hîç destibrrînêk, hîç tallankirdnêkî rûqaymane, hîç xyanetêkî bêşermane, hîç yek lemane rojane, eger benaw û lelayen nwêneran û pyawanî dewlletewe, nebûbêt, rûyannedawe. Emaney ke krawn, lejêr hîç nawêkî dîkeda nekrawn, bellku tenya lejêr naw û pasawî wşe razênrawekan û dillxoşkerekan, bellam hawkat zor trisnakekanda, encamdrawn.” ‘for reasons of state.'” [Bakunin on Anarchism, pp. 133-4]

 bo pasawdanî cengekan, kemkirdnewey serbestîye svîlîyekan (medenîyekan) û azadîyekanî mrov, (ger hemûşyan lenawnebat) hkumetekan be berdewamî dro bo kesekan, ew kesaney ke bangeşey nwênerayetîyan deken, deken, berdewamin le berrêwebirdnî ew ramyaryaney ke xizmetî kemîneyek le zorbe dekat, lepall encamdanî tawanî dîkeşda. Ger em ramyaryaneş lelayen xellkewe bederbrrînî narrezayî berperç bidrênewe, dewllet bedillxoşîyewe ew hêzey ke le destîdabêt û ewey pêwîst bkat, bekarî dehênêt, taku narrezayîkeran bgerrênêtewe şwênekanî xoyan (morkirdnî em serkutkirdneş benêwî yasa û fermanewe debêt).  Em serkutkirdneş le şêwey bekarhênay tîmî bkuj, bedestûrîkirdin, ya yasayîkirdnî eşkencedan, szadanî bekomell, bendkirdnî hemîşeyî, letek toqandinî dîkeda le şîwey xrap xrapda, be encamdegeyenrêt.

Katêk ke dewllet lebarî asayîda, katêkî zor le bexrapfêrkirdin û xrapîperwerdekirdnî kesekanda bekardehênêt….kemtir cêgey ser sûrrmane, emeş tenya le rêgay xudî dewllet xoyewe, (le katêkda ke naşarêtewe) encamîdedat, detwanrêt ewane bzanrêt. Mêjûy dewllet ştêk nîye, cge le hewilldanî rahênanî kesekan û çawdêrî nezm û yasa û fermanekanî, bo kontrollkirdinyan û kirdinyan be kesanêkî standart ( le qallbidraw) taku kesekan bexoyan, ewane beser xoyanda bçespênin û xoyanî pêwegrêbdenewe.

Em hellsukewtey dewllet lay enarkîstekan cêgay sersûrrman nîye, çunke ewan dewllet weku hebûnî maşênêkî zebelah, letek kontrollkirdnî hêzêkî bkujî cêgrewe bo ew pêkhate quçkeyyeke, ke karaketerêkî zor xrap û serubendî desellatekeyetî, ke le (dwabeş)da basî lêwekrawe, debînin . Bakonîn miştumirr leser ” her tîorêkî rastewxoyî ya xocêyî (lokallî) le dewlletda” dekat û dellêt” le bnerretda leser bnemay serwerî damezrawe, emeş bîrokeyekî xudawendîy [lahutî], mîtafîzkî û ramyarîyaneye, ke pêywaye cemawer twanay nîye fermanrrewayî xoy bkat, hemîşe debêt milkeçî berjewendîyekanî ‘eqilldaran bêt û ewan dadwerîy beserda bsepênin, emeş bebekarhênanî rêgayek ya hendêk lew rêgayaney serewe, debêt ” [Bakunin on Anarchism, p. 142]

Weha sîstemêkî desellatdarêtî, be asayî û sruştî natwanêt bbête sîstemêkî nawendgera û hîraşî û bîrokrasî. Her leberemeş bepêy nawendgerîye quçkeyyekey, sruşte bîrokrasîyekey, dewllet debête bargranî beser komellgewe, rêgre le geşekirdin û pêşkewtin, lew bareşda kontrollkirdnî hemû ştêkîş esteme. Her weku bakonîn dellêt:

” ewey ke pêydellên berjewendî giştî komellge û gwaye lelayen dewlletewe nwênerayetî dekrêt…. Le rastîda …. Begşitî û be berdewamî retkerewey berjewendîye pozetîfekanî nawçekan, şarewanîyekan, komelle herewezîyekanî xellkîye. Herweha berjewendî jmareyekî zor le takekan, ke  milkeçî dewlletin ….. [Bewey ke] baştirîn hîwa û xewnekan, hemû hêze zîndû û karakanî wllat, krawnete qurbanî û le gorrinrawn.” [The Political Philosophy of Bakunin, p. 207]

Djayetîkirdnî enarkîstekan bo dewllet her leberewey ke formêkî quçkeyî heye, lêreda kotayî nayêt, bellku enarkîstekan leber hoyekî dîkey gringitrîş dewllet retdekenewe. Ewîş rollî dewllete le parêzgarîkirdin û parastinî ew çîney ke le komellgeda dij be ewanî tir( bo nmûne çînî krêkaran), abûrî bedesteweye. Emeş ewe degeyenêt ke lejêr em sîstemey êstada, sermayedarekan ” deyanewêt dewllet , bo parêzgarîkirdin le sîstemî sermayedarî, şêwaze rawurrutîyekanyan yasayî bkat.” [Berkman, What is Anarchism? P. 16] . Herweku le (beşî   B.2.1) qsey leser dekeyn, dewllet bergirîkere le xawendarêtî taybetî. Bo lêdwan leser ewey ke enarkîstekan mebestyan lewe çîye û çon le xawendarêtîyekanî takî cyadekenewe , ewa seyrî (beşî   B.3) bke.

Emeş ewe degeyenêt le dewllete sermayedarîyekanda, mîkanîzmî pawankirdnî (heymenekirdnî) dewllet lelayen grupêk le destebjêreweye û her bo ewanîşe ( serencamîş kompanîye gewrekan berew ewe derron, ke bibne beşêk le beşe berînekanî dewllet). Le rastîda herweku le (beşî   F.8) zor be qûllî giftûgoy leser dekeyn ” rastewxo û narrasistewxo, dewllet serekîtrîn paye û aferênerî sermayedarî û desellatekey beser xellkîda buwe û hêştakeş herwaye. [Kropotkin, Evolution and Environment, p. 97]. Beşî   B.2.3 ewe nîşandeda, ke le dêmokrasîy nwênerayetîyda, em pawankirdne, çon bedestdehênrêt .

Sererray eweş eme bew wataye nîye, ke enarkîstekan awa bîrbkenewe, ke dewllet deqawdeq amrazêkî abûrîy çînî fermanrrewaye. Weku Malatesta  miştumrrî leser dekat û dellêt le katêkda ” çînêkî taybet (mîrayetî/hkumet), lepênaw desteberkirdnî amraze pêwîstekanî serkutkirdin û yasayîkirdin û parastinî çînî darakan, le beramber daxwazîyekanî krêkaran … Le heman katda hêzekanî berdestî weku amrazêk bo afrandinî berterî bo xoyî bekardehênêt, eger bîştwanêt herwa jêrrrikêfxistinî çînî darakanîş. [ERrico Malatesta: His Life and Ideas, p. 183] . Bew core dewllet berjewendî taybetî xoyşî heye, cyawaze û hendêk car djî fermanrreayî destebjêrî abûrîye. Emeş bew watayeye, ke debêt herdûkyan; çi dewllet û çi sermayedarî hellbweşênrênewe. Dewllet weku dezgayekî nasraw, serkutker, çewsêner weku çînêk. Em şêwazaney dewllet le section B.2.6 miştumirryan leserdekrêt.

Dakokîkarî le sermayedarî wek beşêk le erkekanî, ke dewllet têyda beşdare tenya pawankirdnî ramyarîy nîye, bellku le pawankirdnî abûrîyişda beşdardebêt. Em pawankirdne boy heye şêwey cyawaz lexoy bigrêt, her le parastinî asayî mafî xawendarêtî sermayedarî le şwênekanî karda û ta degate behrekêşîy rastewxoy kar, degrêtewe . Le katêkda ke le barî asayîda rollî dewllet bo meyserkirdnî pawangerîy abûrîyye, herwa boy heye hewllî kemkirdnewey sruştî djekomellayetîyaney bazarî sermayedarî û şêwazbendî xrapekarîyekanî bdat.  Em layeney dewllet le beşî   B.2.2. Basdekîn.

Pêwîst bewe nakat, ke bllêên ew taybetmendîyaney ke nîşaney dewlletin, behoy rêkewtewe perenasênin. Her weku le beşî section H.3.7 lebareyewe dwawîn, enarkîstekan rwangeyekî kraweyan bo dewllet heye. Emeş bew watayeye ke dewllet lepênaw asankirdnî rollgîran û becêgeyandinî erkekanîda, sruştêkî quçkeyî heye. Her wek le ( beşî B.2.4) û (beşî B.2.5)da xraweterrû, xwazrawî nawendgerayî le dewlletda bo eweye, ke rollî serwerêtî destebjêr bparêzrêt, ke emeş çalakane û be huşyarîyewe aferênrawe, taku eme encambdat. Emeş ewe nîşandedat ke dewllet bepêy sruştî le serewe taku xwarewey dezgakanî, hêz le destî çend kesêkda nawendîydekatewe, serencamekeş, dewllet ” letek rêsake (sunetkey), pêkhate quçkeyyekey û herweha tarradeyekîş bertengîye neteweyyekey … Natwanrêt wek amrazêk bêt bo rizgarî bekarbibrêt”. [Kropotkon, Evolution and Environment, p. 78] her leberemeye, ke enarkîstekan amancdarane deyanewêt şêwazêkî nwê bo rêkxistinî komellayetî û jyan, bafrênin, şêwazêkî nanawendgerayane (nasêntrallane), leser bnemay birryardan le xwarewe bo serewe û lenêwbirdnî pêkhate û plebendî quçkeyî.

Le kotayîda debêt amaje bewe bdeyn, ke le katêkda ke enarkîstekan cext leser ew ştane dekenewe, ke dewlletekan tyayanda hawbeşn û xallî nawkoyyanin, eweş dezanin, ke hendêk form le dewllet, lewanî dîkeyan baştrin. Bo nmûne, dîmokratîyekan pêdeçin le dîktatorekan ya paşayyekan, kemtir serkutker bin. Eme helle derdeçêt, eger serencamêkî weku ewe werbigîrdirêt ke ” le rexne girtinda le mîrayetîyekî (hkumetêkî) dîmokratî ewe nîşanbdat, ke ême xoşîman le mîrayetîyekî paşayî dêt. Ême birrway tewawman bewe heye, ke mîrayetîyekî komarîy here natewaw hezar car le baştirîn mîrayetî roşnibîraney paşayî baştre”. [Bakunin, Bakunin on Anarchism, p. 144] sereray eweş, eme sruştî yaxud rollî dewllet nagorrêt. Lerrastîda, ew azadîyaney ke hemanin, peywendyan be başîy hellwêstî dewlletewe nîye, bellku serencamî berhellsitî û begijdaçûnewey xellkîn djî dewllet û bekarbirdnî serbexoyî xudî xellkîye. Eger bwarî pêbdirêt, dewllet bezûîy azadîyekan û mafekan retdekatewew degorêtewe be yasa mirduwekanî pêdagrî, şitgelêk ke be çapkrawî zor cwan derdekewn, bellam le ketwarî jyanda, hergîz kirdeyî nakrênewe

Bem core le drêjey em beşeda miştumir leser dewllet, roll û karayyekanî leser azadî komellge û ewey ke kê le bûnî sûdmend debêt, dekrêt. Bo xwêndnewey zyatir leser em babete, xwênewey wtarêkî klasîkî kropotkîn , The State: It’s Historic Role ,Kropotkin, dewllet û rolle mêjûuyyekey, besûd debêt. Herweha xwêndnewey (dewllet, serincdanêkî nwê le pêşînekanî dewllet, çonyetî gorranî le mawey hezaran sallda û srustî dewlletî nwê, nûsînî harulld barkilî Harold Barclay’s The State, sûdbexiş debêt.

***********************************

Serçawe : http://anarchism.pageabode.com/afaq/index.html

Besterî wergêrrdrawî beşekanî dîke : http://www.kurdish-afaq.tk

لە پاگەندەی (كۆمونیست)بوونەوە بەرەو (پان- ناسیوناسیونال- فێمینیزم)

لە پاگەندەی (كۆمونیست)بوونەوە بەرەو (پان- ناسیوناسیونال- فێمینیزم)

ھەژێن

خوێنەری ھێژا، ئەم نووسینەی بەردەستتان، ڕەخنەیەكە لە ئایدیۆلۆجیای فێمینیزمی بۆرجوازی، كە چەند ساڵێكە ژنانێك بەناوی ڕزگاری ژنانەوە، بە شێوازی جۆراوجۆر دەخوازن لەنێو بزووتنەوەی یەكسانی و ڕزگاری ھەمەلایەنەی ژنان و پیاواندا، بەرجەستە و جێكەوتەی بكەن. ھەرچەندە لە ساڵانی ڕابوردوودا بە وەڵامدانەوەی چەند كەسێك لەو ژنانە و تەنانەت پیاوانێكیش، كە وەك ھەوڵی فریوكاریی یا چاولێگەریی لەو بارەدا قۆڵیانلێھەڵماڵیوە، بۆچوونی خۆمم دەربڕیووە، بەڵام لەبەرئەوەی كە بابەتەكەی خاتوو (ھۆزان مەحموود، فۆبیای فێمینیزم لە كوردستان ) فرەتر دێوجامەكەی تەنكتر و لیتەی ئایدیۆلۆجیاكەی خەستتركردووەتەوە، بەپێویستمزانی، وەك نۆژەنكردنەوەی بۆچوون و ڕەخنەكانی خۆم و خستنەڕووی ئەو گۆڕانە شێنیییانەی كە لە بیركردنەوەی خۆشمدا سەریانھەڵداوە، لەتەك نووسەر و خوێنەراندا بكەومە ئاڵووێری بۆچوون و پێگەییشتنە نوێیەكان.

ژنیکورد ساڵانێکی زۆر دوچاری چه‌سانه‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی  و جێنده‌ری بوه‌، چوه‌ک کورد چ وه‌ک ژن.

 

ستەمی نەتەوەیی لەسەر خەڵكی كوردستان ستەمێكی ڕەگەزیی نەبووە و ھۆكارەكەشی ڕەگەزپەستیی داگیركەر نەبووە، ھەروا كە لەلایەن سەربازان و دەزگە سەركوتگەرەكانی داگیركەرانەوە، ژنانی كورد تووشی توندوتیژی بوون، ئاواش لەلایەن ھێزە چەكدارە بەرھەڵستكارە بەناو نەتەوەییەكانەوە ژنان دووچاری توندوتیژی بوون، چونكە ھەردوولا چ داگیركەران و چ ھێزە بەرھەڵستارەكان لەسەر یەك بنەما و ئایدیای چینایەتی ھاتوونەتەبوون و بۆ پاراستنی پێگەی چینایەتییان، ھەر ھەوڵدانێك كە ویستبێتی لە بازنەی سەروەرییدا دەربچێت، ئەوا لەلایەن لەتەك توندوتیژی ڕووبەڕووبووەتەوە. ھەر ئاوا كە ڕژێمی بەعسی داگیركەر، ژنانی وەك خاڵی لاوازی بەرھەڵستكاران بەكاردەبرد، ھەرئاواش ھێزە بەرھەڵستكارەكان ژنانیان وەك نامووس و شەرەفی پیاو و نەتەوە ھەژماردەكرد.

 

بەڵام ئەگەر بەویژدانەوە و دوور لە كەفوكوڵی ڕەگەزپەرستییەوە بەراوردی ستەم و توندوتیژی لە ژنان و پیاوان لە سایەی داگیركەردا بكەین، ئەوا پیاوان گەورەترین قوربانی بوون و گەورەترین توندوتیژییان بەرامبەركراوە، ئەمەش بەدڵنیاییەوە لەبەر بوونە ڕەگەزیەكەیان (نیرینەبوونیان) نەبووە، بەڵكو لەبەر بەشداری و چالاكی و ئامادەیی خەباتكارانەیان بووە. ھەڵبەتە ژنانیش بەو ڕادەی كە بەشداربووبن، بەھەمان شێوە تووشی توندوتیژی و ئەتك و فشار و ئەشكەنجەی سێكسی بوونەتەوە، بەڵام پیاوانیش لەوە بێبەش نەبوون و كەم نین ئەو پێشمەرگە و زیندانیانەی كە بەھۆی ئەتك و ئەشكەنجە و فشارەوە، توانای سێكسییان لەدەستداوە یا تووشی نەخۆسی دەروونیی بوون.

 

بێجگە لەوە، ئەوەی كە ژنانی فێمینیستی دەسەڵاتخواز و پیاوانی دیوانەكانی دەسەڵات نایانەوێت، قسەی لەسەر بكەن، ڕیشەی كولتووریی و ئابووریی و ڕامیاریی ستەم و توندوتیژییە چ بەرامبەر ژنان و چ بەرامبەر پیاوان. ستەمی ڕەگەزیی؛ چ لە ژنان بە پلەی یەكەم و چ لە پیاوانی ھاوڕەگەزباز (ھۆمۆسێكسوێل) بە پلەی دووەم و چ لە پیاوان بەگشتی بە پلەی سێیەم، بەشێكی جیانەكراوەیە لە كولتووری خیڵەكی و باشترین  بەڵگەش بەبێ ئەوەی بچینە پای توێژینەوەی بنەما ئابووریی و پێكھاتەییەكانی خیڵ و دابەشكردنی دەسەڵات یا چۆنییەتی دەسەڵاتداریی و بەرێوەبەرایەتی خێڵ، ئەوا بەراوردێكی زۆر خێرا و گوزەریی لەنێوان ناوچە خێلەكییەكانی كوردستان و ناوچە ناخێڵەكییەكانی كوردستان، واتە ئەو ناوچانەی خیڵیان ھەیە و ئەوانەی كە خێڵیان نییە، بدەین، ئەوا بە ئاسانی ئاست و ڕادەی ڕەنگدانەوەی تاكایەتی و سەربەستی تاك لە كولتووری ھەردوو ناوچەكەدا دەبینین و ئامارەكانی كوشتنی ژنان چ پێش ڕاپەڕین و چ پاش ڕاپەڕین، ئەوە نیشاندەدەن و ھیچ پێیوست بە بەدواداچوون ناكات، ھەڵبەتە شتێك كە نابێت، فەرامۆشی بكەین، كارایی دیاردەی چەكداركردنی خەڵكی گوندە ڕاگوازراوەكان و دووبەرەكی پارتەكان و جەنگی نێوخۆیی و ھاندانی پارتە بەرھەڵستكارەكان بۆ چەكھەڵگرتنی سەرۆكخێڵەكان و نۆژەنكردنەوەی خێڵایەتییە لە شێوەی “ئەفواج خەفیفە و سەقیلە”دا، كە پایەگا و لەشكرگەكان، جێگەی گوندە خێڵەكییە ڕاگوازراەكانیان گرتبووەوە، لەسەر تاودانی ستەم لە ژنان، كارایی زۆر ھەبوو.

 

 له‌لایه‌ک ده‌بێته‌ هۆی لێ سە‌ندنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات لێی، وه‌کو به‌ شێک، له‌گروپێک ،له‌چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تێکی نه‌ته‌وه‌یی فاشیستی وه‌کو عێراقدا.

 

بە بۆچوونی من، ئەوەی كە نووسەر لەم دێڕانەدا بەدوایەوەیە، ئامانجێكی زۆر دوورە لە پرسی ڕەگەزیی و ستەم لە ژنان، چونكە دەوڵەت لە ھیچ سەردەمێكدا نەتەوەیی نەبووە و ناشبێت، لەبەرئەوەی كە خودی نەتەوە بریتی نییە لە پێكھاتەیەكی پێكھاتوو لە كۆمەڵێك ئەندامی ھاوبەرژەوەند و  ھاوخەون، ئیدی دەوڵەت چۆن دەتوانێت نوێنەری چون یەكی گشت ئەندامانی وەھا پێكھاتەیەك بێت؟

 

لەو دەربڕینەی سەرەوەدا نووسەر بیەوێت یا نەیەوێت، خەریكە ئاو بە ئاشی دەسەڵاتی بۆرجوازی كورددا دەكات و  دەیھەوێت بە وێناكردنی وەھا بوونێك “دەوڵەتی نەتەوەیی”، پەیامێكی لەم جۆرە بەگوێی تاكی ستەملێكراوی كورددا بدات، كە ” ئەوە نەتەوەی عەرەبە، كە ستەمی لە تۆ كردووە و  پێویستە تۆش لە پشت دەسەڵاتی نەتەوەیی خۆت [بۆرجوازی كورد]ە بوەستیت و سەنگەر لە نەتەوەی بەرامبەر بگریت”!

 

پاشان، فاشیستبوون، دیاردەیەكی دیاریكراوی جۆرێك لە دەوڵەت نییە، بەڵكو كڕۆكی دەوڵەت پێكدەھێنیت، ئیدی ئەو دەوڵەتە بەناو نەتەوەیی بێت یا بەناو نیشتمانی، پاشایەتی بێت یا پارلەمانی، تاكپارتی بێت یا سەربازیی، ھەر كات، چین و توێژە ژێردەستەكانی ڕاپەڕین، ئەوا وەك دەوڵەتەكەی مۆسۆلۆنی و ھیتلەر و فرانكۆ، دێوجامە نەتەوەیی و نیشتمانییەكەی دادەدڕێت و لە پارلەمانەوە بڕیارە فاشیستییەكان پەخشاندەكات!

 

نووسەر دەیھەوێت، ئەو ڕاستییە ئاوەژووبكاتەوە، كە ژنانی كورد پێش ئەوەی دەسەڵاتی داگیركەر دەسەڵاتیان لێبسێنێتەوە، لەلایەن دەسەڵاتدارانی خێڵەوە وەك كۆیلە ڕاگیراون و خاوەنی دەسەڵات نەبوون، چونكە كوردستان پێش داگیركردن، كۆمەڵگەیەكی ناچینایەتی نەبووە، تاوەكو ژن وەك تاك و وەك بەشێك لە كۆمەڵگە، خاوەنی دەسەڵات بووبێت. ئەگەر ناسیونالیزمی عەرەب وەك ڕژێم و وەك داگیركەر، شانازییە شوناسییەكانی لە شانازیی خێڵایەتییەوە وەرگرتبێت، ئەوا ناسیونالیزمی كورد چ وەك سروشت و چ وەك لاساییكردنەوە لە بەرپەرچدانەوەدا، ھەمان پێكھاتەی ھەبووە و ھەیەتی. ئەو سروشتە خێڵەكییەی ڕژێمی داگیركەر و بزاڤی بەرھەڵستكاریی چەكداری، بۆ سروشت و ڕەچەڵەكی ناسیونالیزم دەگەڕێتەوە، كە بێجگە لە ھەوڵی گەورەكردنەوەی قەوارەی خیڵ لە نەتەوەدا ھیچی دیكە نییە و نەبووە.

 

هه‌روه‌ها دووچاری جۆرێکی تریشله‌چه‌وسانه‌وه‌ بوه‌و هه‌یه‌. ئه‌ویش (نه‌بوونی شانازیە به‌خودی خۆی)

 

نەبوونی شانازی ڕەگەزیی بۆ ستەم و نەبوونی دەسەڵات ناگەریتەوە و خودی ڕەگەزپەستی شایانی شانازیی نییە، تاوەكو بەشێك یا بنەمایەك بێت بۆ ئازادی و ڕزگاربوون. نەبوونی شانازی، چەوسانەوە نییە، تا لە دەرەوەی خودەوە بەسەر تاكدا بسەپێنرێت، بەڵكو پەیوەندی بە ڕادەی خۆھوشیاری و ئامادەیی دەروونی خودی تاكەوە بۆ ئازادی و ڕزگاربوون، ھەیە.  كاتێك كە ژن ئامادەیی كۆیلەبوونی لەوە زیاتربێت، كە دەسەڵات و پیاوی پاوانگەر دەیخوازێت، ئیدی شانازییەكان وەك ڕەنگدانەوەی دەركی ئازادی، دەگۆڕدرێن و شانازی بە سەربەخۆیی خود و ھەبوونی توانانی ھزرین و فیلۆسۆفی ژیان، شانازیكردن بە پێگەی توانانی ئابووریی خاوەنەكەی و بڕی خشڵ و زیڕ و پانوپڕۆی ئۆتۆمەبێلەكەی و مۆدیلگەرایی، جێگەی دەگرێتەوە.

 

ڕاستە ئەمە پەیوەندی بە كۆی پەیوەندییە كولتوورییەكان و بۆڕەخسانە ئابووریی و كۆمەڵایەتییەكانەوە ھەیە، بەڵام بێجگە لە نادەربەستی خودی تاكی كۆیلە [لەم بابەتەدا ژن] ھیچ شتێك نەبووتە ڕێگر لەوەی كە ژنانێك بوار و سەربەستی خوێندن و كاركردن و چوونەدەریان ھەیە، لەجیاتی دەبەنگبوون لە كولتووری بەكاربەرییدا، لەجیاتی ساخكردنەوەی مۆدێلە بێئەژمارەكان، خۆیان بە خۆڕۆشنبیركردنەوە خەریكبكەن و لەو رێگەوە شانازییە كەسییەكانیان ڕۆبنێن و سەربەخۆییەكی ھزریی و فیلۆسۆفی بەدەستبھێنن.

 

ھەڵبەتە من مەبەستم شانازی تاكەكەسە بە سەربەخۆبوون و ئەندێشمەندی و كاراكتەری بڕوابەخۆبوو، نەك شانازی ڕەگەزیی، چونكە شانازیی ڕەگەزیی شەرمەزارییە بۆ تاكی ئازادیخواز و ژنانێك، كە شەیدای ئازادی و ڕزگاربوونن، یەكەم ھەنگاو،ھەر ئاوا كە پێویستە بە ھەموو بوونێكیانەوە دژایەتی شانازی ڕەگەزیی نێرینە بكەن، پێویستە ئەو شانازییە ڕەگەزییەی كە فێمینیستە دەسەڵاتخوازەكان خەریكن لە بیری ژنانی ناڕازیدا دەیچێنن، فرێدەنە تەنەكەی زبڵەكەیانەوە، چونكە مرۆڤی ئازادیخواز پێویستی بە شانازی ڕەگەزیی، نەژادیی، نەتەوەیی، ئایینی، ئایدیۆلۆجی و دەستەبژێریی و سەروەرانە نییە و تا كاتێك ئەو شانازییانەی ژێرپێ نەخستبێت، ئەوا ئازادییەكەی لە خەیاڵەوە نابێتە تان و پۆی كەتواری ژیانی.

 

شانازیی ڕەگەزیی بەژنبوون یا بە پیاوبوونەوە، وەك بوونێكی كولتووری، شانازی بە كۆیلەبوونەوە دروستدەكات، ھەروەك چۆن لەژێر كارایی پاگەندە و بیركردنەوەی پارتە كۆمونیستەكاندا شانازی بە كرێكاربوونەوە تا ئێستاش بووەتە ھۆی كۆیلە مانەوەی كرێكاران لەنێو جاڵجڵۆكەی ئایدیۆلۆجیاكاندا، ھەروا ژنبوون و پیابوونیش لە چەمكە كولتووریی و ڕامیارییەكەیاندا، تەنیا شوناسی كۆیلەبوونن لە چوارچێوەی سیستەمی كولتووری و ڕامیارییدا، لەبەرئەوە نەك ناتوانرێت مایەی شانازی بن، بەڵكو پێویستە تاكی ئازادیخواز وەك نەنگییەك وەریانبگرێت!

له‌ماوه‌یده‌سه‌ڵاتی خۆماڵیدا،

 

دەسەڵاتی خۆماڵی چییە؟ خوێنەری ھێژا، ھیچ مەبەستم گاڵتەپێكردن و لاقرتێكردن نییە، بەڵام من ڕۆن و برنجی خۆماڵێم بیستوون، بەڵام دەسەڵاتی خۆماڵێم نەبیستووە ! ئەوە لە كەیەوە دەسەڵاتی بۆرجوازی و پیاوسالارانەی ھەرێمی كوردستان، بووە بە دەسەڵاتی خۆماڵی ژنانی ستەمدیدە و كۆمونیستەكان ؟

 

ھەڵبەتە من دەزانم لەكەیەوە ئەم پووچوێژییە لەنێو خۆبەكۆمونیستزانەكاندا سەریھەڵداوە و سەرچاوەكەی بۆ كامە گۆمی لیخن و لیڵ دەگەرێتەوە، لێرەدا خۆم لەو باسە لادەدەم و ئەگەر پێویستیكرد، لە داھاتوودا پەردە لەسەر ئەم  بۆچوونە شەرمنۆكانەیە لادەدەم، كە ناوێرێت بە ئاشكرا كراسە سوورە دێوجامەیەكەی فڕێبدات و ئاڵای دەسەڵاتە خۆماڵییەكە بە شانیدا بدات !

 

ئەمە كڕۆكی فێمینیزمی دەسەڵاتخواز (بۆرجوازییە)، ئەگەر مەبەستم لەم ڕەخناندنە، فرەتر ڕاكێشانی ژنانی ناڕازی نەبووایە بۆ وردبوونەوە لە كۆدی پەیام و پشتپەردەی دەستەواژە پێچراوەكانی فێمینیزمی دەسەڵاتخواز، كە چەند ساڵێكە دەسەڵاتداران و پارتە ڕامیارەكان ئاو بە ئاشیدا دەكەن، ئەوا ئەوەندە بەس بوو بنووسم “فێمینیزمی بۆرجوازی بەبێ توانج !” .

 

ئه‌وهه‌وڵانه‌ی تا ئێستا بوون له‌ کوردستان بۆ ئازادی و ڕزگاریژنان، ناکرێ به‌ ئاسانی له‌ چوارچێوه‌ی فێمینیزمدا پۆلێنی بکه‌ین. هۆکاره‌کانی ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ سه‌ربه‌خۆنه‌بونی ژنان وهاتنه‌ده‌ره‌وه‌ی ڕێکخراوی ژنان له‌منداڵدانی  پارتە سیاسیەکان، که‌خۆیانله‌ بنه‌ڕه‌تدا کڵه‌بێکی( یانە) پیاوانه بوون.

بەداخەوە كات و گرفتاری ڕۆژگار بوارنادات، ئەگیا لێرەدا قسەیەكیشم لە وێرانی زمانی نووسەر دەكرد، تكادەكەم، بۆ خاتری ئەھریمەن، ئەم ڕستەیەت “ ئه‌وهه‌وڵانه‌ی تا ئێستا بوون له‌ کوردستان بۆ ئازادی و ڕزگاریژنان، ” لە كام زمانی نا(ھیند و ئەوروپیەوە) وەرگێڕاوە، كامە ژنی بەدبەخت، كە بەو شێوە قسان دەكات؟

دەكرێت بزانین فێمینیزم چییە و لە كامە پێناسەدا جێگەی دەبێتەوە و دەربڕی خەون و ئاواتی كامە توێژ لە ژنانی كۆمەڵە و ئەو سەربەخۆبوون و ئازادییەی كە پاگەندەی دەكات، لە كوێدا سنوورەكانی دەستپێدەكەن و لە كوێدا كۆتاییاندێت، چ بەستەرگەلێك بە بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكانی كۆمەڵگەوە دەیبەستنەوە و داخوازییە ھاوبەش و ناكۆكەكانی لەتەك بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكانی دیكەدا، كە ژنان وەك بوونەوەرێكی كۆمەڵایەتی تیایاندا ھاوشانی پیاوان، توێژێكیان تێدا پێكدەھێنن، چین؟

ئایا ئەم (پان-فێمینیزم)ە ڕەوتێكی تازەیە و نووسەر داھێنەریەتی یا دێوجامەیەكی دیكەیە لە جۆری دێوجامەكانی دیكەی وەك “ھاونەتەوە” و  “ھاونیشتمانی” و “ھاووڵاتی” و “ھاوشاری” ؟

ئایا ئەم فێمیزمە گوتارێكی پێیە، كە قسەگەرانی یەكسانی ھەمەلایەنەی ژن و پیاو دەركیاننەكردبێت؟ ئایا توانای تێپەڕبوون و برینی سنوورەكانی پێكھاتەی قووچكەیی (ھیرارشیانەی) ڕێكخستنی ڕامیارییانەی كۆمەڵگەی ھەیە؟ ئایا بەتەمایە بەرامبەر دەسەڵاتی كولتووریی، كە ھەمان دەستی شاراوەی دەسەڵاتی ڕامیارییە، ئاڵای جەنگی ڕزگاریی بەشانیدا بدات ؟

لەبەرئەوەی كە نووسەر ھەر لە سەرەتاوە، ئاڵای دەسەڵاتخوازیی بەرزكردووەتەوە، ھیچ كات نایەوێت بە ڕەوتی مێژوویی پێكھاتە سەروەرییەكاندا بچێتە خوار و لە ڕەگەوە ستەم لەنێوبەرێت، بۆیە زۆر ڕواڵەتییانە، گرفتی ناكارایی ڕێكخراوەكانی ژنان لە وابەستەیی پارتەكاندا دەستنیشاندەكات. بەڵام ئەمە بۆ دێوجامەیی فێمینیزمەكەی نووسەر دەگەرێتەوە، كە ھیچ كات نایەوێت ڕەگی ستەم لە ژنان بخاتەڕوو، كە دەسەڵاتی كولتووریی و ڕامیارییین و ئامانجەكەشیان، مسۆگەركردنی بەرتەریی ئابووریی و سەروەریی كەمینەی مشەخۆرە بەسەر زۆرینەی ڕەنجدەردا.

ئایا ڕێكخراوگەلێك كە نووسەر، دەیەوێت بیانكاتە ئەڵتەرناتیڤی ڕێكخراوەكانی ئێستا، لە ڕووی پێكھاتنی ڕێكخستن و شێوازی كاركردن و چۆنیەتی دابەشكردنی كار و چالاكی و بوار و مافی ئەندامان لە بڕیاردانەوە چ جیاوازییەكیان لەتەك ڕێكخراوەكانی ئیستادا ھەیە؟ ئایا ڕێكخراوەكانی نووسەر ئۆتۆریتەی ڕابەر و سكرتێر و ھەوڵی پاوانگەرانەی كەسانی دەسەڵاتخواز، ڕەتدەكەنەوە؟ ئەگەر نا، چۆن دەتوانن، كۆپیكردنەوەی یانە “كڵەب”ەكانی دەستەمۆكردنەوەی تاكی ناڕازی و ڕۆنانی دەسەڵاتی دەستەبژێر بەسەر ئەندامانی خوارەوەدا نەبن؟

بەبۆچوونی من، گرفتەكە لە بوونی ڕێكخستنی قوچكەیی (باڵا و پایین)، خەباتی ناڕاستەوخۆ یا جێبەجێكاریی فەرمانی دەستەبژێر، نایەكسانی ئەندامان لە بڕیاردان و جێبەجێكردن و بەرپرسیارییەتیدایە، لە تێڕوانین بۆ ئازادی تاك و چۆنیەتی ڕزگاری تاكدایە، لە بوونی زمینە و ئایدیا و ئامانج و شێواز و  كاركردنی ئەو ڕێكخراوانەدایە، كە ھیچ جیاوازییەكیان لەتەك پێكھاتە و شێوەی خێزان، فێرگە، كارگە، مزگەوت، پارت، دەوڵەتدا نییە، چ ئەو ڕێكخراوانەی كە تا ھەنووكە بوون و ھەن، چ ئەو ڕێكخراوانەی فێمینیزمی دەسەڵاتخواز بۆ داھاتوو مژدەیاندەبەخشێتەوە !

ھەڵبەتە نەوتراو نەمێنێتەوە، پێویستە ژنانی ناڕازی و ئازادیخواز، دڵخۆشبن بەوەی كە ئەگەر لەو یانە پیاوانانەدا، ژنان جێگەیان نەبووبێتەوە، چونكە ئەركی پیاوانی ئازادیخوازیش ئەوەیە، كە پیاوانی خۆشباوەڕ و دەستەمۆكراو لەو یانانە (پارتانە)دا دەربكێشن. بەڵام پیاوانەبوونی ئەو پارتانە، بەو ئاراستە و جۆرە نییە، كە فێمینیزمی دەسەڵاتخواز دەیھەوێت، وێنای بكات. نەخێر لەو پارتانەدا پیاوانیش وەك ژنان ژێردەستە و دەستەمۆن، ڕێك بەپێچەوانەوە، كە ھاوبیرانی نووسەر دەیانەوێت لە بەرامبەر دەبەنگبوونی پیاوانی پارتدا، لەشكرێك ژنی دەبەنگراو لە پارتی دیكەدا پەروەردەبكەن، چونكە فێمینیزمی بۆرجوازی، یەكسانی مرۆڤەكان و بەدیاریكراوی ژن و پیاو، بە ھەبوونی ھەمان ماف بۆ ژنان، كە پیاوانی كۆیلە ھەیانن، واتە پۆلیسبوون، سەربازبوون، سیخوڕبوون، ئەشكەنجەدەربوون، بەڕێوەبەربوون، سەركردەبوون، سەرۆككۆماربوون، چەنەبازبوونی ڕامیارانە، مشەخۆڕبوون؛ بەواتایەكی دیكە، دارابوونی ھەموو مافێكی نەرێنیی نێرینەی ژێردەستە، یەكسان و وێنادەكات!

بێجگە لەمەش، ڕەخنەگرتن لە ھەر بیركردنەوە و پێكھاتەیەك چ خێزان بێت یا پارت و ڕێكخراوی پیشەیی و جەماوەریی و لە ھەر كولتوورێك، بەبێ ڕەخنەگرتن لە ڕۆڵ و ڕابوردووی خۆمان لەناویاندا، ناكرێت بەھەند وەربگیردرێت، ئاخر ڕابوردوو واتە چالاكی و ڕۆڵی كۆمەڵە كەسێك و لە دەرەوەی ڕۆڵی كۆمەڵەكەسەكان، مێژوو بوونی نییە و ھیچ رێكخراوێك ناتوانێت بوونی ھەبێت! ئایا دەكرێت نووسەر ھەر ئاوا وەك ئەوەی لە دەرەوەی ئەو مێژووەوە ھاتبێت، دوو ھێڵی چەپ و ڕاست بەسەر ڕێكخراوانەدا بھێنێت، بەبێ ئەوەی پێداچوونەوەی مێژووی ڕۆڵ و كاركرد و ئەندامبوونی خۆی لەو پێكھاتانەدا لە ساڵی ١٩٩٣تا مانگكێك لەمەربەر، بكات و  بیداتە بەر ڕەخنە و  لەوێوە وەك ئەزموونگیریی كەسیی خۆی لەتەك ژنانی كەم ئەزمووندا بەشی بكات و  بیكاتە كۆمەكێك لە پێگەیینی كردەیی و ڕوانگەیی و ژنان لەوە بیانگێڕێتەوە، كە وەك خودی نووسەر، زیاتر لە دوو دەھە تەمەنیان لەو یانانەدا بەسەر نەبەن، كە پاشكۆی پارتەكان یا دەسەڵاتن !

سه‌رتاپایپه‌یڕه‌وو پڕۆگرامی ئه‌م حیزبانه‌ له‌لایه‌ن پیاوه‌وه‌ دانراوه‌. که‌واته‌ژنی کورد به‌هێزنه‌کراوه‌ وڕێگه‌نه‌دراوه‌ له‌ سه‌ر ماف وئازادی یه‌کانیخۆی، ته‌نانه‌ت له‌ حیزبه‌کانیشدا قسه‌ی خۆی هه‌بێت.

 

ئەوەی كە یەكسانی ژمارەی ژنە-پارلەمانتاران و ڕێژەی داڕێژەرانی پەیڕەوپرۆگرامێك، بە مەرجی بوونی یەكسانی بزانرێت، یەكێكە لە سەرەكیترین و گەورەترین گرفتەكانی تێگەیشتنی فێمینیزمی دەسەڵاتخواز بۆ ئازادی و ڕزگاری و سەربەخۆیی تاك. ئەگەر بەو پێوەرەبێت، ئەوا ھەموو پارتەكان لە خزمەتی كرێكاران و  ھەموو سەندیكا زەردەكان پێشەنگی قسەكەرانی سۆشیالیزم دەبن و ھەموو ژنكوشتنەكان كاری ژنان دەبن! چونكە ئەوەندەی ژنان [دایك، خوشك، ئامۆژن، خاڵۆژن، براژن] پیاوان بۆ پیاوەتی و بۆ زاڵبوون بەسەر  ھاوسەرەكانیانیدا ھانیدەدەن، ئەوەندە خودی نێرینەكانی خێزان و بنەماڵە بەو كارە ھەڵناستن، باشترین بەڵگەش ناكۆكی نێوان خەس و بووك و دش و براژنە.

 

ئایا ھێشتا بوونی ژمارەی زۆری كرێكاران لە پارتێكدا یا لە سەندیكایەكی زەرددا یا بوونی ھەژماری زۆری كرێكاران لە پارلەماندا وەك نوێنەر، دەكاتە ئەوەی كە پارتەكان و سەندیكا زەردەكان و پارلەمانەكان لە خزمەتی كرێكاراندان؟! ئایا ئەمە وایە؟ ئەدی چۆن دەتوانین ناسەربەخۆبوونی ڕێكخراوەكانی ژنان تەنیا بۆ ئامادەنەبوونی ژنان لە نووسینەوەی پەیڕەووپرۆگرامدا یا لە سەركردایەتی پارت و رێكخراوەكاندا ببینین؟ ئایا ژنبوونی ژنەشای بریتانی، سەرۆكشالیاریی (ئەنجێلا میركل)ی ئاڵمانیا یا بەێوەبەربوون و سەرمایەداربوونی ژنانێك، دەكاتە ئەوەی كە لە بریتانیا و ئەڵمانیا ژنان بە تەواوەتی یەكسان و ئازادن؟ ئایا لەو كۆمپانیا و كارخانانەدا كە خاوەنەكانیان ژنانی ملیاردلێر و ملیۆنێرن، ژنان یەكسان و ئازادن؟ تكادەكەم بە دواداچون بكەن، بزانن لە بریتانیا و ئاڵمانیا وەك تۆپ-دێمۆكراتی پارەلەمانی، ژنان ھەمان مووچەی یەكسان بۆ ھەمان كاری یەكسانی وردەگرن؟ بزانن لەو كۆمپانیا و كارخانانەدا كە ژنان خاوەنیانن، ژنان ھەمان ماف و مووچەی یەكسانیان ھەیە؟ ئایا لەو فێرگە و فەرمانگە و كارگێڕییانەدا كە ژنان سەرۆك و بەرێوەبەرن، ژنان لەلایەن بەڕێوەبەر و سەرۆكەكانەوە باشتر و مرۆڤدۆستانەتر ، ڕەفتاریان لەتەكدا دەكرێت؟

 

بە بۆچوونی من، گرفتەكە بۆ نەبوونی خوێندنەوە و لێكۆڵینەوەی مێژوویی و سەرنجنەدانی ڕەگە سەرەكییەكانی ستەم لە ژان، دەگەرێتەوە، كە وەك ھەر ستەمێكی دیكە بۆ سەروەریی سیستەمی كولتووریی و ھەبوونی سیستەمی ڕامیاریی دەگەرێتەوە، كە تەنیا سەنگەر و ڕێگەچارەی بەرەنگابوونەوەی ستەمی كولتووریی و سیستماتیكی ڕامیاریی، یەكگرتووی خەباتی كۆمەڵایەتییە، خەباتێك كە ئامانجی ھەڵوەشاندنەوەی پێكھاتە قوچكەیی و سیستەمە ڕامیارییەكانە، كە بە لەنێوبردنی زەمینە كولتووریی و كۆمەڵایەتیی و ئابوورییەكانی مەیسەردەبێت، واتە شۆڕشی كۆمەڵایەتی. بەڵام تكادەكەم، ئەم بۆچوونە لەبەردەم ئاوێنەی بالانوێنی ئاراستە ڕامیاریی و سۆشیالیزمە دەسەڵاتخوازەكاندا لێكمەدەنەوە، چونكە بە سەرەنجامێكی تەواو ئاوەژوو لە مەبەستەكەی من دەگەن.

 

من نامەوێت، بڵێم، دەبێت ژنان، نەتەوەكان، كەمینە و چین و توێژە ژێردستەكان، تا لەنێوچوونی كۆمەڵگەی چینایەتی؛ تا سەركەوتنی یەكجارەكی شۆڕشی كۆمەڵایەتی بوەستن و چاوەڕێی “بەڵێنی سەرخەرمان” بن. نا و نەخێر و زۆر بە پێچەوانەوە، لەبەر ڕۆشنایی ئەوەی لە تێڕوانینی مندا شۆڕش كردە و چالاكییەكی ھەر ڕۆژەی بەردەوامە و سەنگەرەكانی تەنیا خەباتی سەربەخۆی جەماوەریین، بەدەسەڵاتگەییشتنی پارت و قوتكردنەوەی  دەوڵەتێك بەناوی نەتەوە و پڕۆلیتاریا و …تد بە شۆڕش نازانم و زیاتر لەوەش بە دژەشۆرشی دەزانم، كەواتە خەبات و دەستكەوت و ڕزگاری و كولتوورییكردنەوەی ئازادی و ڕزگاری و یەكسانی و دادپەروەریی كۆمەڵایەتی، ھەر ئەمڕۆ و ھەر لە شوێنی ژیان و كار و فەرمان و خوێندنی خۆماندا و بە دەستپێشخەریی خودی تاك لە خەباتێكی ڕاستەوخۆ و ڕێكخستنێكی سەربەخۆ و خۆھوشیارییەكی شۆڕشگیرانەدا، تەواو پێچەوانەی بیركردنەوە و بۆچوون و تێڕامان و ئامانجی پارتەكان و ڕامیاران و دەسەڵاتداران و دەستەبژێران و دەسەڵاتخوازانەوە، كە ھەردەم لە ھەوڵی دەستەمۆكردنەوەی تاكی ناڕازین بۆ سەروەریی و بەرتەریی خۆیان وەك ڕابەر، دەستەبژێر، ھۆشی سەرووخەڵكی، سۆپەرمرۆڤ! ئەمە ئەو ئامانجەیە، كە فێمینیستانی بۆرجوازی ھەوڵی بۆدەدەن، واتە جێگرتنەوەی پیاوانی دەسەڵاتدار، بە ژنانی دەسەڵاتدار، پیاوانی سەركوتگەر، بە ژنانی سەركوتگەر، …تد.

 

  هۆشیاری یه‌کی فێمینیستی لای تاکیکورد به‌ ژن و پیاوه‌وه‌ دروست بکرێ.

 

من تێناگەم، نووسەری ئەم دەستەواژانە، چەندە خۆی لە دەربڕینەكان و بۆچوونەكانی خۆی تێدەگات و چەندە بەخۆی لە پارادۆكسی بۆچوونەكانیدا سەردەردەكات؟

كاتێك، كە فێمینیزم، گەڕانەوە بێت بۆ سەر ڕەگەزی مێیینە و دروستكردنی شانازیكردن بە مێینەبوونەوە، ئەگەر ئەو وێنا دژە-ژنییەی پیاو، كە نووسەر و ھاوبۆچوونەكانی بۆ پیاو بەگشتی و پیاوی كورد بەتایبەتی دروستی دەكەن، دروستبێت، ئیدی چۆن دەكرێت، ھوشیاریی فێمینیستی لەلای پیاوان دروستبكرێت ؟!

 

ئەگەر نووسەر بینووسایە ھوشیاریی سەربەخۆیی (ئۆتۆنۆمی) تاك یا ھوشیاریی ناڕەگەزیی یا یونیسێكسی، ئەوا من ناچار بە ئاراستەكردنی ئەم پرسیارانە نەدەبووم، بۆیە حەزدەكەم بزانم، لە ڕوانگەی نووسەرەوە “ھوشیاریی فێمینیستی” چییە و چ ئامانجێك بە دوای خۆیدا دەھێنیت؟ كامە ئاراستەی فێمینیستی؟ تا چەندێك نووسەر دەتوانێت لەژێر خێوەتی (پان-فێمینیزم)ەكەیدا؛ فێمینیزمی ئیسلامی كە ژن وەك “جوانكاریی و دیارییەكی خودا و زەمینەێك بۆ كێلان و كەرستەیەك بۆ دامركاندنەوەی ھەوەسی پیاو و دەزگەیەك بۆ خستنەوەی وەچە” بۆ پیاو ڕەتناكاتەوە لەتەك فێمینیزمی ئەناركیدا كە ھەموو دەسەڵاتێكی سەرووتاك ڕەتدەكاتەوە و ھەموو سەروەرییەك چ سەروەری خوا، چ ھی باوك و ھاوسەر، چ ھی ڕابەر و پارت، چ ھی پارلەمان و دەوڵەت، ڕەتدەكاتەوە، پێكەوە لەسەر خوانی ڕەگەزپەرستیی دابنێت و دەیانكاتە تەواوگەری یەكدی؟

 

به‌ڵام گرنگه‌ ئێمه‌ ته‌رجومه‌ی ئه‌وباس ودیباته‌ فیکریانه‌ی که‌هه‌یه‌ له‌ئاستێکی نێونه‌ته‌وه‌یدا، له‌کۆنتێکستی خۆماندا بگونجێنین وگرێکان بکه‌ینه‌وه‌…

 

یەكێكی دیكە لە گرفتە سەرەكییەكانی فێمینیزمی بۆرجوازی، ئەوەیە، وەك ھەر ھزر و بۆچوون و تیڕوانین و پێكھاتەیەكی سەرووخەڵكی، چارەسەرەكان بۆ وردكردنەوە و لێكدانەوەی ھۆشە باڵاكان و ھۆش بۆ پێش ماددە، دەگێڕیتەوە و ژنانی ئازادیخواز وابەستەی تێڕوانێك دەكات، كە بووەتە مۆدێڵ و نووسەر دەیھەوێت وەك دیاری بیھێنێت و خۆی بەھۆی شارەزایی زمانی سەرچاوەكانی ئەو ئایدیۆلۆجیایەوە، ببێتە پەیامبەری!

 

ئاخر، ئەگەر فێمینیزم، ھوشیاریی ڕزگاریخوازییە و بەرەنجامی ئەزموونگیری خەبات و پێگەییشتنی تێكۆشەرانی ئەو پێناوەیە، ئیدی چ پێویستییەك بە وەرگێڕانی دەكات، بۆ لە بوونە كۆمەڵایەتییەكەی خەباتی ڕزگاریخوازانە و یەكسانیخوازانەی ژنانی كوردستان خۆیاندا بۆی ناگەرێن، بۆچ پێویستی بە ھاوردن و سپاردنی وەستایی موتۆربەكردنی بە كەسانێكی دیكە دەسپێرن؟

 

ئەگەر ستەم لە ژنان لە كۆمەڵگەیەكدا، بوونێكی ماددی و كەتواریی ھەبێت، ئەوا بنەما ھزرییەكانی و فیلۆسۆفی و شێوازەكانی خەباتی لە كەتوارە ماددییەكەیدا سەرھەڵدەدەن و ھیچ پێویستیان بە قەرزكردن و موتوربەكردن نییە! بەڵام لەبەرئەوەی كە نووسەر بەخۆی دوو دەھەیە، ھەڵگری ئەو ھزریەیە، كە سۆشیالیزم داھێنراوی كەسانێكی دیاریكراوە و كاری تیئۆریی لە بزووتنەوەی ئازادیخوازیی و یەكسانیخوازییدا كاری ھەموو تاكە بەركەوتووەكانی سەركوت و نایەكسانی نییە و ئەوە تەنیا ڕابەرانن، كە توانانی بیركردنەوە و تێگەییشتنیان لە ھۆكاری ستەم و چۆنیەتی خەبات و شێوازی بەرەنگارییان ھەیە و ئەوانی دیكە، پێویستە وەك كۆیلەكانی بەردەم كلیسا و دەوڵەت، ڕێنوێنییەكانی سەرەوە ئەنجامبدەن، بۆیە لە دەرەوەی بزووتنەوەی ژنانی كۆمەڵگەی كوردستان، بۆ سەرخەتەكانی فێمینزیمەكەی دەگەڕێت.

 

ھەنگاوی یەكەم، ئەمە پەیامێكە بۆ ژنان كە دەڵێت “ئێوەی ژنانی ژێردەستە، بەخۆتان توانای بیركردنەوە و ھوشیاربوونەوە و  تیئۆریزەی ئەزموونەكان و خۆڕزگاركردنتان نییە، لەبەرئەوە پێویستان بە پەیامبەرانێكی وەك من ھەیە، كە دەستم بە سەرچاوەی ئایەتە پیرۆزەكانی فێمینیزم دەگات”! بەڵێ ئەمە ئەو گاڵتەجارییەیە، كە دەستەبژێری ڕامیار، ڕۆشنبیر و خوێندەوار، دەیكاتە بەردەبازی پەڕینەوە بەرەو بەھەشتی دەوڵەتی باش و كۆمەڵگەی یەكسانی ماتریاكی (ماتەریاشات)!

 

فێمینیزم چ وه‌ک بزوتنه‌وه‌ و چ وه‌کتێرم و تیۆرە له‌ ئه‌وروپاوه‌ سه‌ریهه‌ڵداوه‌.

 

ئەگەر منیش بەبێ خوێندنەوەی پاشخانی ئەم بڕیاردان و  پێگەیینە، وەڵام بدەمەوە، دەبێت بێژم، كەواتە فێمینیزم، ھیچ پەیوەندییەكی بە ستەم لە ژنان و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی ژنانەوە نییە و یەكسانیش ئامانجی نییە! چونكە ئەگەر ئێمە بڕوامان بەوە ھەبێت، كە لە كوێ ستەم ھەبێت، لەوێش بەرھەڵستكاری بەرامبەر ستەم ھەیە و لە كوێش بەرھەڵستكاری ھەبوو، لەوێش ھزر و بۆچوون و ئەزموون و تیئۆری ئازادیخوازانە بوونی ھەیە! لەبەرئەوە، یا ئەوەتا فێمینیزم، ھیچ پەیوەندییەكی بە خەبات و بەرھەڵستكاریی خودی ژنانی ئازادیخوازی كوردستانەوە نییە و ئایدیۆلۆجیاییەكی ھاوردە و چێكراوی دەستەبژێری دەسەڵاتخوازە، كە دەخوازێت لە خەباتی یەكسانیخوازانە و ڕزگاریخوازانەی ژنانی ستەملێكراودا، كایەی بەدستھێنانی دەسەڵات و پێگەی ئابووریی باڵاتر چێبكات، یان بەلایەنی كەمەوە خۆی لە دەستەبژێری پیاوان بە شیاوتر دەبینێت، لەوەی كە باشتر دەتوانێت چەوسێنەر و سەروەری ژنان بێت، یا ئەوەتا فێمینیزم [بەڵام فمینیزمی دەسەڵاتخواز نا] ئاراستەیەكی ئازادیخوازانەی نێو خودی بزووتنەوەی ڕزگاری ژنان و كۆمەڵگەكانە و ئیدی لەو بارەدا ھیچ پێویستی بە قەرزكردن و ھاوردن و وەرگیرانی ئایدیۆلۆجییایەك، كە لە نێو ژنانی ڕیفۆرمیست و دەسەڵاتخوازدا سەریھەڵداوە، نییە و خەباتی جەماوەریی و كۆمەڵایەتیی خودی ژنان، وەڵام بە پێداویستییەكانی خۆی و دەداتەوە!

 

ھەڵبەتە مەبەستم ئەوە نییە، كە پێویستمان بە سوودوەرگرتن لە ئەزموونی بزووتنەوەی ژنان لە وڵاتان و كیشوەرەكانی دیكە نییە، نا و نەخێر، بەڵكو مەبەستم ڕەتكردنەوەی ھاوردنی فێمینیزمە وەك ئایدۆلۆجیاییەكی پان-ڕەگەزیی دەسەڵاتخواز! ھەروەك چۆن كەسانێك بەناوی نەتەوە و ھاوبەرژەوەندیی ھەموو ئەندامانی نەتەوە و بە ئایدیۆلۆجیای ناسیونالیستی، توانییان بەدەسەڵاتێك بگەن، كە لە ئەمڕۆدا دووبارە كەسەكان ناچارن خەبات بۆ لەنێوبردنی بكەنەوە، ھەر ئاواش ئەگەر پان-فێمینیزمەكەی نووسەریش، وەك ئایدیلۆجیایەك، كە خزمەت بە بەدەسەڵاتگەییشتنی دەستەبژێرێك لەنێو ژناندا دەكات، بە دەسەڵات بگات، پاشان دووبارە ژنان ناچار بە خەبات بۆ وەڵانان و لەنێوبردنی پێگە و دەسەڵاتیان دەبنەوە!

 

ئه‌م جۆره‌ بیرکردنه‌وه‌ و پرسیارکردنه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌یکه‌ بیر له‌ تێکشکاندنی چین وڕێگری و سنورداریە ‌جێنده‌ریه‌کانبکرێته‌وه‌.

 

جێگەی خۆیەتی بپرسین مەبەست لە “تێکشکاندنی چین ” چین، چییە؟ ئایا دەرھاویشتنی ژنانە لە نێو چین و توێژە كۆمەڵایەتی و پرۆلیتێرییەكان و چێكردنی قەوارەیەی ڕەگەزییە لێییان، ھەر ئەو كارەی كە زایۆنیزم لە ئایینی جوولەكە، نەتەوەی دروستكرد؟ من ناتوانم لەوە زیاتر لە تێكشكاندنی چین، تێبگەم، ئەوەش بنەمای سەرەكی ھەموو ئایدیۆلۆجیاكانە و بەو جۆرە دەسەڵات بۆ چین و توێژ و دەستەبژێرێك مسۆگەردەكەن !

 

ئەی مەبەست لە “سنورداریە ‌جێنده‌ریه‌کان ” چییە، ئایا ژنان وەك ڕەگەزێك زیندەبەچاڵدەكرێن و  لەبەردەم مەترسی سڕێنەوەی ڕەگەزییدان؟ یا ئەم دەستەواژانە وردەبەردی نێو كەڵەكن و ڕۆڵیان تەنیا پڕكردنەوەی بۆشایی ڕستەكانە؟

 

با كەمێك بگەڕێمەوە سەر ئەزموونی كاركردنی ئایدیۆلۆجیای زایۆنیزم، كە چۆن نەتەوەی دروستكرد و ئەو ئامانجەی كە بەدوایەوە بوو، چی بوو؟ ئەوی خوێندنەوەی بۆ مێژووی بزووتنەوەی كرێكاری و سۆشیالیستی جیھان لە پێش جەنگی جیھانی یەكەمەوە تا دەمی جەنگی جیھانی دووەم، ھەبێت، ئەوە دەزانێت، كە چالاكانی بزووتنەوەی كرێكاریی و سۆشیالیستیی جیھان بەگشتی و ئەوروپا بەتایبەتی و ڕێكخراوترین بەشی كرێكاران، كرێكارانێك بوون، كە لە بنەماڵە جولەكەكانەوە ھاتبوون، بەڵام بە كورترین ماوە، بەھۆی تەشەنەپێدانی ئایدیۆلۆجیای زایۆنیستی و ڕەخساندنی ھەلی دەربازبوون لە كەلاوەكانی جەنگ لە ئەوروپا بەرەو (فەلەستین/ ئیسرائیل) و بەرێكەوتنی وەھا كۆچێك، نەك خۆیانی لە خەبات و  داوا ڕەواكانیان، دوورخستەوە و لە كۆمیونیتییە تازە ناتەباكاندا جێگیری كردن، بەڵكو بزووتنەوەی كرێكاری و سۆشیالیستی كە تەنیا مەترسییەك بوو بۆ سەروەریی چینایەتی براوە و دۆراوەكانی جەنگ، تووشی تێكشكانێك كرد، كە ھێشتاكە لەژێر باریدا پشتی ڕاستنەكردووەتەوە!

 

بەڵێ ھەموو ئایدیۆلۆجیایەكی دەسەڵاتخواز، پشت بەو ئەزموونانە دەبەستێت، كە سەروەریی چینایەتی لەپشت سەرییەوە كەڵەكەیكردوون و بۆی بوونەتە خەزێنە و سامانی چینایەتی. پان-فێمینیزم یا فێمینیزمی بۆرجوازیش، بە ھەمان ئاقاردا دەڕوات و ھەمان ئامانجی لەپێش خۆی داناوە، ساڵانی نەوەدەكان لە كوردستاندا خاوەنی بزووتنەوەیەكی یەكسانیخوازانە [بە ھەموو لاوازیی و ناڕۆشنییەكانیییەوە] بووین و پیاوان زۆرتر لە ژنان خەریكی چالاكیكردن بوون لەپێناویدا، بەڵام چەند ساڵێكە [ھەرچەندە لاواز] ئەو بزووتنەوە بەھۆی  دژایەتی پیاو و گێڕانەوەی ڕیشەی ستەم لە ژنان، لەلایەن فێمینیستانی دەسەڵاتخوازەوە، بۆ ئەستۆی پیاو، سڵەمینەوەیەك لەنێو پیاوانی ئازادیخواز و یەكسانیخوازدا بەرامبەر بزووتنەوەی ژنان دروستبووە و لەوەش خراپتر فێمینیزمی بۆرجوازی زەمینەی بۆ سەرھەڵدان و ھێزگرتنی بزووتنەوەی كۆنەپەرستانەی ڕەگەزپەرستیی لەنێوان پیاواندا ڕەخساندووە. بەڵێ ئەوە ئەو ئامانجەیە، كە فێمینیزمی بۆرجوازی لە دوویەتی و كاری بۆدەكات، ئەویش لێكدابرانی ڕیزی خەباتكارانەی ژنان و پیاوانی ئازادیخواز و ناڕازییە و دابەشاندنیانە بەسەر بزووتنەوەی ڕەگەزپەرستانەی پیاوان و ژناندا، كە دواجار دەسەڵات و دەستەبژێرە دەسەڵاتخوازەكان براوەی دەبن.

 

لێرەدا بەپێویستی دەزانم، ئاماژە بە دوو نموونە بدەم، یەكەم ڕۆڵی ژنانی كرێكارە لە ڕاپەڕینەكانی جیھاندا بە دیاریكراوی كۆمونەی پاریس و ئۆكتۆبەری ١٩١٧، بەتایبەت ئەمەی دواییان، ئەوە مانگرتنی كارخانەكانی ڕستن و چنین بوون، بوون بە چەخماخەی سەركەوتنی ئەو ڕاپەڕینە. دووەم، خۆپیشاندانەكانی ھەشتاكانی سەدەی ڕابوردوو لە ھەرێمی كوردستان دژی ڕژێمی بەعس، كە ئەگەرچی ھەژماری ژنان تیایاندا كەم بوو، بەڵام دەركەوتنی كچان لە ڕیزی پێشەوەدا ورە و جەربەزیی بە پیاوان دەبەخشی. لەبیرمان نەچێت، ھۆكاری ئەو ئامادەیی و كاریگەرییبوونە لە ئۆكتۆبەری ١٩١٧دا، ئەوەبوو كە فێمینیزمی دەسەڵاتخواز بوونی نەبوو. ھەروەھا لە كوردستانی ھەشتاكانی سەدەی ڕابوردووشدا كەس ناوی نەبیستبوو، بۆیە ژنانێكی خەباتكار، شانبەشانی پیاوان سنگیان بە گولەوە دەنا، بە پێچەوانەی ژنانێكەوە، كە ئەمڕۆ لە سایەی “دەسەڵاتی خۆماڵی”دا خەریكی موتوربەكردنی ئایدیۆلۆجیای دەسەڵاتخوازیی دەستەبژێریین لەنێو بزووتنەوەی یەكسانیخواز و ڕزگاریخوازیی ژناندا. بەم جۆرە دەبینین، ژنان لەو ساتە مێژووییانەدا توانیویانە وزە و ئامادەیی شۆڕشگێرانەیان بسەلمێنن، كە ئامێتەی خەباتی كۆمەڵایەتی بوون و لە بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكاندا چالاك بوون، بەڵام ئەمڕۆ، بە پێچەوانەوەی ئەو ساتانەوە، ژنان بكەر نین و كراونەتە بەركار، چ بە پاشكۆیی بۆ پارتەكان و بزووتنەوە ڕامیارییەكان و دەسەڵات، چ بە پاشكۆییان بۆ ژنانی دەسەڵاتخواز!

 

فێمینیزمی ڕەگەزپەرست (دژەپیاو) وەك كاردانەوەی ناھوشیارانەی ژنانی ناڕازی، دیاردەیەكی تازە نییە و ھەردەم لە تێڕوانینە گشتگیر و ستریۆتیپەكاندا ئامادەبووە و لە یاداوەریی ھەموومان و لە ئێستاشدا ڕۆژانە ئەم دەستەواژانە زۆر دەبیستینەوە “پیاوان، ھەموو ھەر ئاوان”، “پیاوان، چاكیان تێدا نییە”، ” پیاوان، وان ” و وا و وا … تد. ئەمە سەرەتاكانی فێمیزمی دژەپیاون، كە بەرھەمی ناھوشیاریی و تێڕوانینی كورتبینانەی جێكەوتەن و زەمینەسازی فێمنیزمی دەسەڵاتخوازن، ئەوەی كە ئەمڕۆ دەخوازێت، ھەموو ئەو نایەكسانییانەی كە دەسەڵاتی كولتووریی و ڕامیاریی چێكەر و ڕاگریانن، بۆ پیاو بگێڕێتەوە و ئاراستەی خەباتی ژنانی ئازادیخواز لە دژە-سەروەرەوە بۆ دژە-پیاو، وەربگێرێت!

 

بە بۆچوونی من لە باری یەكەمدا، ئاساییترین و سروشتیترین كاردانەوەی ناھوشیارانەیە، بەڵام لەوێدا كە دەبێتە زەمینەسازی میكانیزمەكانی جیاخوازیی و سەرھەڵدانی توندوتیژی و دواتر ھەڵخڕاندنی لەلایەن ژنانی دەسەڵاتخوازەوە، ئیدی لە كاردانەوەی ناھوشیارانەی نارازییانەوە دەگۆڕدرێت بۆ ئایدیۆلۆجیای جیاوازیساز، كە بێجگە لە خزمەتكردن بە درێژبوونەوەی دەسەڵاتی كولتووریی و دەسەڵاتی ڕامیاریی و سەروەری ھەندێك بەسەر ھەندێكی دیكەدا، ھیچی دیكە بەرھەمناھێنێت و ژنان لە سایەیدا ھیج یەكسانی و ڕزگاریی و سەربەخۆییەك مسۆگەر ناكەن، بەپێچەوانەوە، ئاو بەو ئاشەدا دەگەن، كە ڕەگەزپەرستیی پیاوان، چەند سەدەیە خستوویەتییە گەڕ، بەتایبەت لەو كاتەوەی كە ئەو ڕەگەزپەرستییە ڕامیارییكراوەتەوە و پێكھاتە ڕامیارییەكان وەك ئامرازی پاراستن و درێژەپێدانی، كاری بۆ دەكەن و برەوی پێدەدەن!

 

ژنی کورد له‌ باشوری کوردستان له‌ 22 ساڵیڕابردوه‌وه‌ توانیوه‌یه‌تی ڕێکخراو بیت. زۆرێک له‌م ڕێکخراوانه‌ به‌ ده‌ستپێشکه‌ری پیاوان وته‌نانه‌ت پڕۆگرامه‌کانیشیان له‌لایه‌ن پیاوانه‌وه‌ بۆده‌نوسرا..

 

پێشتر وەڵامی پرۆگرامنووسینی ڕێكخراوەكان لەلایەن خودی ژنانەوە، دایەوە، كە ناتوانێت مەرجی سەرەكی سەربەخۆیی و ڕادیكاڵبوونیان بێت. بەڵام حەزدەكەم لە خودی نووسەر بپرسم، ئەی چۆن بوو خودی (ئەو) ٢٠ ساڵ لەو ٢٢ ساڵەدا، ملی بە پرۆگرامە ئامادەكراوەكانی پیاوان دا و بە ھەموو شێوەیەكیش داكۆكی لەسەر دەكرد و تەنانەت ئەگەر پیاوێكی ھوشیار و ڕادیكاڵ ڕەخنەی لە پرۆگرامی پارتەكەی و ڕێكخراوە بەناو ژنییەكانی بگرتایە، ئەوا ئەو بە دوژمنی چینایەتی و دوژمنی كۆمونیزم خەتاباری دەكرد، كەچی ئەمڕۆ ھەر شتێك كە پیاو نووسەری بێت، یەكسەر دژی ژنە؟

 

بەپێچەوانەی تێڕوانینی فێمینیزمی دژە-پیاوەوە، لە مێژووی كوردستاندا یەكەمین ھۆنەرانێك، یەكەمین چیرۆكنووسانێك، یەكەمین نووسەرانانێك، یەكەمین ئەكتەرانێك، یەكەمین خەباتكارانێك، كە بانگەوازی یەكسانیان كردبێت، ئەوا پیاو بوون و  بەپێی دەرك و ھوشیاریی و ڕۆشنبیریی سەردەمەكەیان و بواردانی كولتووری كۆمەڵەكەیان، وێنای خۆیان بۆ یەكسانی ژن و پیاو خستووەتە ڕوو!

 

به‌ڵام ده‌بینین پرسی ژنی کورد هێشتا له‌ نه‌بوونی فیکر وتیۆری فێمینیستی و هۆشیاری یه‌کی ژنانه‌ ده‌ناڵێنێ. وه‌ جۆرێک له‌ چه‌قبه‌ستویی فیکری و سیاسی هه‌ست پێ ده‌کرێ

 

ھەرچەندە پێشتر وەك سەرەتایەك وەڵامم بەو ناڕۆشنییە لەمەڕ خەبات و چۆنیەتی سەرھەڵدانی خۆھوشیاریی تاك و جڤاك، دایەوە، بەڵام دیسانەوە ناچارم، كۆدی شاراوەی پشت ئەو پەیامەی سەرەوە، بخوێنمەوە، كە دەڵێت ” بزووتنەوەی ڕزگاری ژنان پێویستی بە تیئۆریی فێمینیستی ھەیە، كە ئەویش زادەی ئەوروپایە”. بەپێی تیۆرییەكانی كۆمیونیكەیشن، كۆدی شاراوەی نێو ئەم پەیامە، لە بارەی خۆدەرخستنی كەسی قسەكەرەوە، ئەوەیە كە  نووسەر دەیەوێت بە ژنانی خوێنەر بڵێت “من، ھەم بەپێی شارەزایی زمان و ھەم بەپێی ژیانم لە ئەوروپا، دەتوانم ئەو پەیامبەرە بم، كە فریاتان بكەوم، من تیئۆرییەكانی فێمینیزم ئاشنام، دوای من بكەون، ڕزگاربوونتان مسۆگەرە !”.

 

ئەمە بەدبەختییەكە بۆ خۆی. لەو لاوە ژنانی ژێردەست بە گیان و جەستە و بیر، ڕۆژانە دەرگیری خەبات و بەرەنگاربوونەوەی سەركوتگەرییە خێزانی و كولتووری و ئابووری و ڕامیارییەكانن، كەچی ژنانێكی لەخۆباییبوو، لە ئەوروپاوە، پێیانوایە، ڕزگاری ژنان بە ڕامیاریی و وەرگێڕانی چەند تیئۆرییەكی دەرخكراو، مەیسەر دەبێت و ژنان بەخۆیان بەبێ ڕابەرانی ڕامیارباز، توانانی بیركردنەوە و خەبات و دۆزینەوەی ئامرازەكانی خەباتی خۆیان نییە! ھەر وەھا پووچگەراییەك بوو، كە پارساڵ وای لە ژنێكی خۆبەرابەرزان كرد، كە پێش ئەوەی لە وڵاتی (سوێد)ەوە بگەڕێتەوە كوردستان، پەیامێكی لەم چەشنە بڵاوبكاتەوە “ئەوا من دەگەرێمەوە كوردستان، ئەمە ژمارە تەلەفۆنەكەمە، ئەوی قسەدەكات و دەیەوێت خەبات بكات، با پەیوەندیم پێوەبكات ! “. ئەمە پووچگەرایی ڕامیاریی و بیركردنەوەی دەستەبژێری سەروەرییخواز و خەڵك بەگێلزانە، ئەمە دەردێكی كوشندەیە، كە ژنانی ئازادیخوازی دەھەی نەوەدی سەدەی ڕابوردوو، بەھۆی ڤایرۆسی ئایدیۆلۆجیای فێمینیزمی دەسەڵاتخوازەوە، تووشی بوون. بە بۆچوونی من یەكەم كەسانێك، كە پێویستیان بە ھاریكاری و فریاكەوتن ھەبێت، ئەوا خودی كەسانی دەستەبژێر و دەسەڵاتخواز و خۆبەڕابەرزانن، كەسانێك كە تووشی نەخۆشی خۆشەیدایی (نارسیزم – Narcissism) و سۆپەرمرۆڤی بوون!

 

بەڵێ منیش ھەست بە چەقبەستوویی ھزریی دەكەم، بەڵام ھۆكارەكەی ئاشنانەبوونی ژنان بە تیئۆرییە ئەوروپییەكانی پان-فێمینیزم نییە، بەڵكو ناسەربەخۆیی ژنانی ناڕازی و ڕزگاریخواز و یەكسانیخوازە وەك تاك، ملكەچییانە بۆ پێكھاتەی قوچكەیی ڕابەر و ڕابەریكراو، كە ھیچ جیاوازییەكی لەتەك خێڵ و خێزانی كورددا نییە، كوشتنی متمانەی ژن وەك تاك بەخۆی؛ ھەم لە پرۆسێسێكی مێژوویدا و ھەم لەلایەن دەستەبژێری دەسەڵاتخوازی نێو ڕێكخراوە بەناو ژنییەكانەوە، سەرباری ئەوانەش چاوەڕوانڕاگرتنی ژنان، بەوەی پەیامبەرە تازە پان-فێمینیستەكان، لە ئەوروپاوە تیئۆری و ھوشیارییان بۆ دەھێنن ! ئا ئەمەیە، بەدبەختی و ڕێگر و ھۆكاری چەقبەستنی ھزریی بزووتنەوەكە!

 

وەك وتم، خۆھوشیاریی بەرەنجامی ئەزموونگیری بەردەوامی كۆڕی خەباتە و لە دەرەوەی خەباتی جەماوەریی خودی ژنان یا كرێكاران بوونی نییە و ئەگەر ھەشبێت، ئەوا دژە و ئامانجی دەستەمۆكردنی لە پشتەوە وەستاوە ! ھیچ كەس ھێندە نانەوایەك لە نانكردن نازانێت، ھیچ كەس ھێندەی جوتیارێك لە كشت نازانێت، ھیچ كەس، ھێندەی خودی كرێكاراێك، یا ژنێك لە ستەم تێناگات و دەركی شێوازی خەبات و چەكە كاراكانی ناكات!

 

من دەتوانم، لەوە تێبگەم و دەركی ئەوە بكەم، كە بۆ ئەندامانی گۆشكراوی پاگەندەی ناكەتوارییانەی پارتەكان، كاتێك كە دەگەڕێنەوە كوردستان، یەكسەر تووشی شۆك دەبن و شەپۆلی دەسەڵاتخوازیی ڕاپێچیاندەكات. داوای لێبورد لە خوێنەر دەكەم و ھیوادارم نووسەریش ئەمە بە ھێرش و فشارێكی كەسیی لێوەرنەگرێت.

 

كاتێك كە پارتەكەی نووسەر، لە ناوەڕاستی نەوەدەكانی سەدەی ڕابوردوودا، لەسەر بنەمای ڕاپۆرتێكی ھەڵە كە بە ڕابەرەكەیان درابوو، خۆیان لێبووبووە ھێزی سێیەمی سەردەمی جەنگی نێوخۆیی ینك و پدك، بەڵام كاتێك كە بەشداری ھەڵبژاردنی شارەوانییەكانی پارێزگەی سلێمانیان كرد، تەنانەت ئەندامانی خێزانەكانی خۆشیان دەنگیان پێنەدابوون. وەھا سەرەنجامێك تووشی شۆكێكی كردن، كە بۆ ھێزگرتنەوە، ناچار دەستییان بە پشتێونەكەی (دكتۆر مەحموود عوسمان)ەوە گرتبوو و ھەفتانە وەك ھەنگوینیان لە كونەداردا دۆزیبێتەوە، كۆڕیان بۆ دەگێڕا.

 

ھەروا كاتێك كە دەسەڵاتی بەعس كۆتاییھات، ڕ‎ایانگەیاند، كە ستەمی نەتەوەیی كۆتاییھاتووە و یەكسەر ڕوویان لە خوارووی عیراق نا و كەوتنە پاگەندە بۆ سكیۆلاریستبوونی كۆمەڵگەی عیراق و ملنەدانی خەڵكی عیراق بە ئیسلامییەكان و مەزھەب، بەڵام كاتێك شەقی ڕۆژگار بۆی سەلماندن، كە دونیا بە پاگەندەسازی ناگۆڕێت، ئەندامانی بەدبەخت دیسانەوە تووشی شۆك بوونەوە و ناچار گەڕانەووە سەر قەوانە كۆنەكەی جارانیان (ڕیفراندۆم) و  پارتێكی دیكەیان بەناوی كوردستانەوە، قوتكردەوە!  دیسانەوە ئەم جارەش بۆ ڕاكێشانی خەڵك و فریودانیان بە پارتایەتی، كەوتنەوە لێدانەوەی قەوانی سكیولاریستبوونی كۆمەڵگەی كوردستان و ئەوەی جێگەی مەلا و مەزھەبی تێدانابێتەوە. بەڵێ لەم بارەدایە، كە نووسەر بەنیازی بەرپاكردنی شۆڕشێك لەنێو ژنان لەتەك كۆمەڵێكی دیكە، دەگەڕێتەوە كوردستان، بەڵام ڕووبەووبوونەوەی لەتەك كەتوار و باری ھوشیاریی تاك و كۆمەڵگەی كوردستان، تووشی شۆكێكی ئاوای دەكات، كە دەسەڵاتی بۆرجوازی كورد بە “دەسەڵاتی خۆماڵی” بناسێت و پشت لە كۆمونیزمەكەی بكات. چونكە بەھەمان تێڕوانینەوە، كە پێیوابوو، كۆمونیزم داھێنراوی ماركس و ئەنگلس و لێنین و (مەنسووری حیكمەت)ە، خەریكە سەرچەشمەی ڕزگاریی ژنان بۆ ئەوروپا دەگێڕێتەوە و ئازادیخوازیی ژنانیش بە ئایدیۆلۆجیای پان-فێمینیزمی ئەوروپییەكان، وابەستەدەكات.

یەکەم : ژنانێک که‌ پرسی ژن ده‌که‌نه‌ به‌شێک له‌ پرۆژه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی وڕزگاری نه‌ته‌وه‌ تێڕوانینێکی ئێجگار پیاوانه‌یان هه‌یه‌ بۆ پرسی ژن. ئه‌مانه‌ پێیان وەهایه‌ ماف و ئازادی ژنان ده‌سته‌به‌ر ناکرێ و مه‌حاڵه‌،تاوەکو نه‌ته‌وه‌ی کورد نه‌بێته‌ خاوه‌نی ده‌وڵه‌ت.  “

منیش پێموانییە، كە پرسی ڕزگاری ژنان و یەكسانی ھەمەلایەنەی ژنان و پیاوان، وابەستەی پرسی ڕزگاری نەتەوەیی بێت، ھەرچەندە ھەبوونی ڕزگاری ھەر یەكەیان كارایی لەسەر ئەوی دیكەیان دادەنێت، بەتایبەت ڕزگاری ژنان لە ڕووی كولتووری و خۆھوشیاریی تاكەوە، كاراییەكی زۆر لەسەر ئامادەنەبوونی تاكی كۆمەڵگەی ژێردەستە بۆ ملدان بە داگیركار، دادەنێت. بەم جۆرە، لەبەرئەوەی كە پرسەكە دەگەرێتەوە سەر ویست و ئامادەیی تاك بۆ ڕزگاربوون و ھەموو ڕزگاربوونێك لە تاك و لە دەروونی تاك و لە خوارەوەی كۆمەڵگەوە، كە تاك كۆڵەكە و بچووكترین یەكەیەتی، دەستپێدەكات، كەواتە مەرجی ڕزگاربوونی تاك، ئازادی خودیی تاك و ئامادەیی و شۆڕشگێڕانەی تاكە بۆ ڕزگاربوون، نەك پێچەوانەكەی؛ ئیدی ئەو ڕزگابوونە ڕزگاری ژنێك بێت یا ڕزگاری كرێكار و جوتیار و خوێندكار و منداڵ و كەمئەندام و خانەنشینێك بێت لە نایەكسانی ئابووریی و  پلەدوویی پێگەی كۆمەڵایەتی و كۆیلەتی سیستەمی ڕێكخستن و  سیستەمی پەروەردە و خوێندن و بەرێوەبەرایەتی.

بەپێچەوانەی بۆچوونی نووسەرەوە، ئەو تێڕوانینە پیاوانی نییە. چونكە یەكەم، گشتگیركردنی تێڕوانێك بەسەر گشت پیاواندا، لە بیرتەنگی ڕەگەزپەرستانەی فێمینیزمی دەسەڵاتخوازەوە سەرچاودەگرێت، دووەم، ئەوە تەنیا پرسی ڕزگاری ژنان و تەنیا كۆتایی ستەم لە ژنان نییە، كە پارتەكان و ڕامیاران و دەسەڵاتداران و ئۆپۆزسیۆنی دەسەڵاتخواز بەكۆتاییھاتنی ستەمی نەتەوەیییەوە دەیبەستنەوە، بەڵكو ھەموو پرس و داخوازییەكی كۆمەڵایەتیی و ئابووریی دیكەی تاكی چەوساوەی ناڕازی، بە داھاتوو دەسپێرن، لەوانە پرسی ژنان، كرێكاران، جوتیاران، خوێندكاران، منداڵان، فەرمانبەران، بێكاران، خانەنیشنان و ..تد پارتەكان و ڕامیاران چ لە سەردەمی شاخ و چ لە ئێستاشدا، چارەسەری پرسەكان بە داھاتوویەكی نادیار دەسپێرن. ئەمەش باشترین بەڵگەی “خۆماڵی” نەبوونی دەسەڵات و نەتەوەیینەبوونی دەوڵەتە ! ئیدی نووسەر دەخوازێت لە پشت دێوجامەی “دەسەڵاتی خۆماڵی” و “دەوڵەتی نەتەوەیی”دا چ پەیامێك بە گوێی ژناندا بدات؟ ئامانجی لە پیاوانیكردنی تێڕوانینی دەسەڵاتداران، چییە؟

سێهەمژنانی کۆمۆنیستیش که‌ پێیان وایه‌ فێمینیزم دژ‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندیچینا‌یه‌تی و خه‌باتی کرێکارانه‌. ژن و پیاو نابێت له‌م خه‌باته‌دا جیابن،خۆ ئه‌گه‌ر چینی کرێکار شۆڕشێ کرد ئه‌وا مافه‌کانی ژنان به‌ شێوه‌یه‌کیئوتۆماتیک حه‌ل ده‌بن له‌ کۆمه‌ڵگادا. وه‌ مافی ژن ته‌نها له‌کۆمه‌ڵگایه‌کی سۆشیالیستیدا ده‌سته‌به‌ر ده‌کرێ.

كەس ناتوانێت نكۆڵی لە چەوتی ئەو بۆچوونە بكات، بەڵام دوو شت ھەن، نابێت لەبیرمان بچن، یەكەم فێمینیزم وەك خێوەتی گشتیی ڕەگەزی ژنان نا و دووەم، ھەموو كۆمونیستەكان ئاوا بیرناكەنەوە، من بەخۆم ھەرچەندە كۆمونیست نیم، بەڵام ھاوڕێیانێكی كۆمونیستم ھەن، كە دژی ئەو بۆچوونەن، ھەروەھا لەبیرماننەچێت فێمینیزمی دەسەڵاتخواز (بەدیاریكراوی باڵە بۆرجوازییەكەی) دوژمنی خەباتی سۆشیالیستییە و  بەدوژمنكردنی پیاوانیش، ھەر لەپێناو ئەو ئامانجەیە و وەك زایۆنیزم تەنیا ڕۆڵی جیاكردنەوە و دوژمنسازی دەگێڕێت!

 

ھەروەھا نە كۆمەڵگەی سۆشیالیستی لە شەو و ڕۆژێكی كودەتای پارتی پێشڕەودا سەرھەڵدەات و نە سۆشیالیزمی پارتیی و دەوڵەتیی لەتەك ئازادی و  سەربەخۆیی تاكدا دێنەوە! بەڵام دیسانەوە، سەیرە نووسەر ئاوا قساندەكات، ھەروەك وەك بێژی بەخۆی لە دەرەوەی ئەو تێڕانینەوە ھاتبێت! بەڵام ڕاستییەكەی خودی نووسەر دوو دەھەیە، ھەڵگری ئەو بۆچوونەیە و ئەگەر بەتەواوەتیش لەتەكیدا كۆك نەبووبێت، ئەوا بەجۆرێك بێدەنگەی ھەڵبژاردووە و چاوپۆشی لێكردووە. ئایا دەكرێت بزانین، ئەو ھۆكارانە چین، ئاوا لە نووسەر دەكەن، كە وەك شۆڕشەكەی پارتی پێشڕەو، لە شەو و ڕۆژێكدا دونیاكەی خۆی بگۆڕێت و خۆی نەناسێتەوە و ببێتە ڕەخنەگر و ڕەتگەرەی بێبەزیی كتوپڕی كۆمونیزمەكەی؟

 

ھەڵبەتە ئەوەی لای من جێگەی ڕەخنەیە لە نووسەر، ئەوە نییە، كە وازی لە پارت یا پاشكۆیی پارت ھێنابێت، یا ڕەتكردنەوەی فیمینیزمی ماركسیستی بێت، بەپێچەوانەوە من بۆ وازھێنان لە پارت و كۆتاییھێنان بە پاشكۆیی ئایدیۆلۆجیای پارت، دەستخۆشی لێدەكەم، بەڵام، ھێندەی سەردەمی فێمینیزمە پارتییەكەی، پان-فێمینیزمەكەشی جێگەی ڕەخنەیە، چونكە ھەردوو فێمینیزمەكە دوو فارگۆنی شەمەندەفەرێكن، كە یەك ھێڵی ھاتووچۆیان ھەیە، ئەویش پێكھاتەی قوچكەیی و سەروەریی دەستەبژێری ئابووریی و ڕامیارییە!

ئه‌مسێ ڕه‌وته‌ سیاسیه‌ی که‌ له‌ کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا کارده‌که‌ن به‌هێز یانلاواز، و ژنانێک که‌سه‌ر به‌و ڕه‌وتانه‌ن له‌ کارو چالاکی و گوتاریاندائه‌و خه‌ونه‌ پیاوانه‌یه‌ ڕه‌نگداده‌ته‌وه‌. که‌ تۆی ژن ده‌بیت چاوه‌ڕێ بیتتا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌م ئامانجه، جا ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ی کورد بیت، یانخه‌لافه‌تی ئیسلامی یان سۆشیالیزم ئه‌وا ژنان ئێوه‌ش ئازاد ده‌کرێن. واته‌ئێمه‌ی پیاوان ئازادتان ده‌که‌ین و پاداشتتان ده‌ده‌ینه‌وه‌!  به‌ڵام ژنانئێوه‌ سوپاسگوزاری ئێمه‌ی پیاو بن که‌ له‌دونیای  سیاسه‌تی پیاوانه‌یخۆماندا جێمان کردونه‌ته‌وه‌.

بەڵام ئایا پان-فێمینیزمەكەی نووسەر، پەیامێكی دیكەی پێیە، كە لەوانەی سەرەوە جیاوازبێت؟ ئەوە نییە، كە خودی نووسەر، لە دەرەوەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژنان و لە دەرەوەی خۆھوشیاریی تاك و لە دەوەرەی مێژوو بۆ تیئۆری دەگەڕێت و وەرگێڕانی سەرچاوەكانی ئایدیۆلۆجیای پان-فێمینیزم، دەخاتە سەروویی لیستی كاری خۆی یا ھاوبیرانییەوە و وەك تاكە چارەسەر و ڕێگەچارە پێشنیاری دەكات ؟!

بۆ من، خاڵی نێوكۆیی ئەو سێ ڕەوتەی سەرەوە، تەنیا چۆنیەتی تێڕوانینیان بۆ چارەسەری ستەمی ژنان نییە، بەڵكو خاڵی نێوكۆییان، پێكھاتەی قوچكەیی ڕێكخستن، پاشكۆكردنی تاك بۆ ڕابەر و سەركردایەتی، سڕینەوەی ڕۆڵی تاك لە كۆگەرایی قوچكەییدایە، ھەروەھا بەڵێنی سەرخەرمانە، كە ڕزگاریی و ئازادی و یەكسانی ھەمووان بە بەدەسەڵاتگەییشتنی خۆیان دەبەستنەوە ! ئایا نووسەر و ھاوبیرانی لە كوردستاندا شتێكی جیاواز لەوەی پارتەكان و دەسەڵاتیان خستووەتەڕوو؟ تكایە جیاوازییەكان كامانەن؟

بە بۆچوونی من، یەكێك لە گرفتە سەرەكییەكانی تاكی چەپگەرا، ئەوەیە، كاتێك كە لە كۆیلەتی خۆی لەنێو ڕێكخستنی قوچكەیی (ھیرارشی) و  وابەستەیی و ملكەچی خۆی بۆ كەسانێك بەناوی ڕابەر و ئاوەزی پارت، دادەچلەكێت، یەكەم شت لەجیاتی ئەوەی بێت و ڕەخنە لە ڕابوردووی خۆی بگرێت و لە ڕێگەی ڕەخنەیەكی ڕادیكاڵ و ئاوەزپەسەندەوە بە خۆھوشیارییەكی متمانەدار و جێگیر بگات، دەكەوێتە ھەوڵی شاردنەوە و  سڕینەوە و نكۆڵیكردن لەو ڕابوردووی خۆی. ئەمەش ھەردەم ڕووبەڕووی مەترسی خۆھاویشتنەوە نێو قەوارەیەكی دیكەی قوچكەیی یا ئەوەی بەخۆی دەكەوێتە ھەوڵی دۆمینەتكردنی كەسانی دیكە و بەو جۆرە ئەو ڕێچكە نالۆجیكییەی، كە لە ھەرەسھێنانی ئیمپراتۆری بۆلشەڤیكەكانەوە دەستیپێكردوە، نەوە لە دوای نەوە، چەپەكان بە یەكتری دەبەخشن و  دەسەڵات و  ھێزە دژە-شۆڕشەكان ھێزی كۆمەڵایەتیی لێوەردەگرن!

ئەوەی گرنگەر لێرەدائاماژەی پێبدەم ئەوەیە، کەژنی کوردیش بێ ستراتیژ نین له‌م حیزبانه‌دا،ئه‌وانیش حه‌زبه‌ چێژی پله‌ و پایه‌و به‌شدار بوون له‌و ده‌سه‌ڵاته‌یپیاواندا ده‌که‌ن. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ڕۆلیان سیمبۆلیش بێت چێژ وه‌رده‌گرن. وه‌ هه‌ندێک جار هه‌ر ئه‌م ژنانه‌ هۆشیارانه‌ یان نا هۆشیارانه‌ زۆرگورزی کوشندە ده‌ده‌ن له‌ خه‌باتی ژنان.  له‌ ڕووی فیکری و تیۆری یه‌وه‌لاوازن، کۆمه‌ڵێک کڵێشه‌ی سیاسی ده‌ڵێن وهه‌ندێک کارو چالاکی ڕۆتیندووباره‌ ده‌که‌نه‌وه‌. ئه‌مانه‌ نه‌یان توانیوه‌ هۆشیاریه‌کی قووڵ له‌لایتاکی کورد به‌ ژن و پیاوه‌وه‌ دروستبکه‌ن.  

نووسەر لەم پەرەگرافەدا چەند پەیام بە ئێمەی خوێنەر دەدات؛ پەیامی یەكەم، ” ژنی كورد بێ ستراتیژ نین ” و ستراتیژێك كە بۆ نووسەر سەرنجراكێش و پێشنیارە، حەزكردنی ژنانی كوردە لە پلەو پایە و دەسەڵاتداری و بەجۆرێك ئەرێنی دەنرخێنێت، ئەمەش بۆ ستراتیژی فێمینیزمێك دەگەڕێتەوە، كە نووسەر بووەتە ئاڵاھەڵگری.

پەیامی دووەم، ” ڕۆڵی ئەو ژنانە سیمبولییە ” و ئەمەیان نەرێنی دەنرخێنێت و من وەك خوێنەرێك ئاوا لە پەیامەكە تێدەگەم، كە ئەگەر ڕۆڵی ژنانی نێو پارتەكان، سیمبولی نەبووایە و ڕۆلێكی كارایان ھەبووایە، ئەوا نووسەر ڕۆڵەكەیانی بەرز دەنرخاند، ئەمەش دەكاتە ڕەتنەكردنەوەی پارتایەتی، ھەرچەندە نووسەر چەند دێڕ پێشتر بەڕواڵەت وابەستەیی ڕێكخراوەكان بۆ پارتەكان ڕەتدەكاتەوە. بۆ منی خوێنەری بە سەرنج، ئەمە بانێكە و دوو ھەوا. چونكە كاتێك كە چالاكانی ژنان لە پارتەكاندا، ئەندام بن، زۆر ئاسایی بەپێی پەیڕەوی پارتایەتی لە چەپەوە بۆ ڕاست، دەبێت ملكەچی پەیڕەووپرۆگرامی پارتەكەیان بن، ئەمەش بەواتای ملكەچی ھەموو چالاكی و كردارەكان كە ئەمندامی پارت لە ژیانی ڕۆژانە و كۆمەڵایەتییدا ئەنجامیاندەدات، دەبێت لە خزمەتی ڕامیارییەكانی پارتدا بن، كە دواجار دەكاتەوە پاشكۆیی ژنان و ڕێكخراوەكانی ژنان بۆ پارتی پێشڕەو و قوماندە !

پەیامی سێییەم، “ ھەندێك جار ئەو ژنانە ھوشیارانە یا ناھوشیارانە گورزی كوشندە لە خەباتی ژنان دەدەن …. ” دیسانەوە، لەبەرئەوەی كە نووسەر پارتایەتی ڕەتناكاتەوە و نایھەوێت لە ڕەگەوە ھۆكارەكانی سازش و پاشكۆیی ڕێكخراوەكان و ژنان ببرێتەوە، تەنیا ھەندێك جار ڕەخنەیان ئاراستەدەكات و نایھەوێت پەردە لەڕووی ئەو ڕاستییە لابدات، كە ھەموو پارتەكان و ژنانێك كە ئەندام و وابەستەی پارتەكان و ڕێكخراو پاشكۆكانی پارتەكانن، ھەموو كاتێك و لە ھەموو گۆشەیەكی ئەم جیھانەدا، ئەوە ئەوانن، كە گورزی كوشندەی یەكەم لە بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان دەدەن، وەك خوێنەرێك پێمخۆشە نووسەر نموونەیەكمان بداتێ، كە پارت و ژنانی ئەندامی پارت و ڕێكخراوە پاشكۆكانی پارت، گوزریان لە بزووتنەوەی ژنان نەدابێت و بۆ تاقە جارێك لە بەرژەوەندی و سەركەوتنی خەباتی ئازادیخوازانەی ژنان، كار و چالاكییان كردبێت ؟!

بە بۆچوونی من ھەر كات چالاكانی بزووتنەوەی كۆمەڵایەتی و جەماوەریی بوونە ئەندامی ھەر پارتێك چ چەپ و چ ڕاست، بخوازن یا نا، بە نەچاری دەبێت لە بەرژەوەندی پارتەكەیان ئەو گورزە لە بزووتنەوەكان بدەن، چونكە چالاكی ناسەربەخۆ [ئەندام و لایەنگری پارت و دەوڵەت]، سەربەخۆیی ئەوەی نییە، وەك ھەر تاكێكی ئازاد لە دەرەوەی بازنەی پەیڕەوپڕۆگرامی پارتەكەی، بیربكاتەوە و بڕیاربدات و خەباتبكات!

پەیامی چوارەم، ” لە ڕووی تیئۆرییەوە لاوازن و كۆمەلێك كلیشەی ڕامیاریی دەڵێنەوە و ھەندێك چالاكی رۆتین دووبارە دەكەنەوە … ئەوانە نەیانتوانیوە ھوشیارییەكی قوڵ لەلای تاكی كورد بە ژن و پیاوەوە دروستبكەن …. ” سەرنجگەلی لەم چەشنە ھەم لە ڕوانگەی باڵابوونی دەستەبژێرییەوە و ھەم لە ڕوانگەی ڕامیارییەوە ھەڵسەنگاندن بۆ توانای كەسەكان دەكەن و ھەم وردەگلیی و ڕەخنەی ڕواڵەتیین لە دیاردەكان! وەك دەزانین، ڕەخنە لە ڕواڵەت، ھیچ لە كڕۆك ناگۆڕێت، بەڵكو ڕیفۆرمی دەكات، واتە ئەگەر بشتوانێت ببێتە فشارێكی ناچاركەر، ئەوا لە باشترین باردا، دەسەندكاران ناچار بە گۆڕینی ڕواڵەت (فۆرم) دەكات. ئەگەر لەمانەش بگوزەرێن، ئەوا كۆمەڵێك گرفتی دیكە لەو وردەگلییانەدا دەبینین، كە تیئۆری واتە ھۆش بە بنەما دادەنێت و نەبوونی تیئۆری بە ھۆكاری دژەخەباتیان دەزانێت. ئەمەش بۆ گیرۆدەیی و وابەستەیی خودی نووسەر لە دوولاوە بە تیئۆرییەوە دەگەیێنێت، كە لەلایەك خەبات و ناڕەزایەتی بە بەرھەمی ھەبوونی تیئۆرییەوە دەبەستێتەوە، كە ھاوكات ڕێخۆشكەرە بۆ ھاندەرە كەسییەكە، واتە ھۆكاری دووەم، كە خۆی وەك تیئۆریكار یا تیئۆریدار دەبینێت و خۆی وەك سەرچاوەیەك پێشنیاردەكات!

ھەروەھا ڕواڵەتییانە لە ھۆكاری كێشەجوینەوەی ئەندامانی پارت و چالاكی ڕۆتینانەیان دەڕوانێت! ئەو خۆی لەوە لادەدات، كە ھۆكارەكەی بۆ ھەبوونی خودی پارت وەك پێشرەو دەگەڕێتەوە، كە ئەندامانی دەبەنگدەكات و كلێشەییانە پەروەردەیاندەكات و ڕۆڵە مێژووییەكانیان وەك تاك، تا ئاستی كۆمەلێك چالاكی ڕۆتینی ئاھەنگێڕان بەبۆنەی لەدایكبوون و مردنی ڕابەر، دامەزراندنی پارت و دروستكردنی ڕێكخراوە بەناو جەماوەریی و ژنییەكان، شەڕەدەندووك لەتەك لایەنگران و ئەندامانی پارتەكانی دیكە و پاگەندەكردن لە سەردەمی ھەڵبژاردنەكاندا بۆ پارتەكانیان و چوونە نێو بزووتنەوە جەماوەرییەكان بە ئامانجی دەستەمۆكردن و سیخوڕیكردن بەسەریانەوە و ..تد. ھۆكاری گشت ئەمانە، سەربەخۆنەبوونی تاكە، ئەندامبوونی تاكە لە پارتەكان و پاشڕەویی دەستەبژێراندا، ئاوەژوو دیدتنی ھاوكێشەكانە، لنگاوقوچ سەیركردن و دانانی ھاوكێشەی خەبات و تێئۆرییە، گەڕانەوەیە بۆ خوا وەك سەرچاوەی ئاوەز چ لە شێوەی ڕابەر و چ لە شێوەی پارت و دەوڵەتدا !

كاتێك كە ئەمە ئەرك و ڕۆڵی ئەندامانی پارت [لەم بابەتەدا ژنان] بێت، ئیدی چاوەرێكردنی ئەوەی بتوانن ھوشیاری قوڵ لەلای تاكی كورد بە ژن و پیاوەوە دروستبكەن‎، چاوەڕوانییەكی ناكەتوارییە !

بیست ودووساڵ له‌م جۆره‌ کارکردن و گوتاره‌ کاتی به‌سه‌رچووه‌، ئه‌وه‌ی هه‌ستیپێده‌کرێت، بۆشاییه‌‌که‌ بۆ دروستکردنی هۆشیاریه‌کی ژنانه‌. ده‌کرێ ئه‌مه‌وه‌کو شه‌پۆلێک له‌ کارو چالاکی ژنانه‌ پۆلێنبکرێت و ئیتر سه‌ره‌تایده‌ستپێکردنی شه‌پۆلێکی تر ده‌بینم. ئه‌م جاره‌ به‌ کارو تیۆر و تێڕوانینیژنان بۆ شیکاری و تیۆریزه‌ کردنی چه‌وسانه‌وه‌و پله‌دووی خۆیان له‌کۆمه‌ڵگەدا. دوور له‌ مه‌وعیزه‌ و ئامۆژگاری  پیاوانی ناو پارتە سیاسیەکان. هه‌ربۆیه‌ش ئه‌و فۆبیایه‌ی که‌ هه‌یه‌ به‌رامبه‌ر به‌ پرسی ئازادی ژن وفێمینیزم و ته‌نانه‌ت جێنده‌ریش له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌ که‌،سه‌ره‌تایه‌کی تازه‌ هه‌یه‌‌ و‌ کولتوره‌ جیاکان کاری تێداده‌که‌ن.  “

پێش ھەموو شت، حەزدەكەم لە نووسەر بپرسم، كاتێكلە كوردستان ئەو تیئۆرییەی، كە ئەو دەیكاتە گۆچانەكەی موسی، بوونی نەبێت و بزووتنەوەیەك كە ئەو خوازیارییەتی بوونی نەبێت، ئیدی ترس (فۆبیا) لەلای پیاوان چۆن سەرھەڵدەدات و چۆن دەتوانێت بوونی ھەبێت؟ ترس لەو ساتەوە دروستدەبێت، كە نامۆیەك لە كۆمەڵگە [بازنەی كولتوورییدا]دا پەیدابووبێت، بۆ نموونە ترسی تاكی ڕەیسیست لە كەسانی كۆچەر، لەو ساتەوە دەستپێناكات، كە كۆچەرەكان لە وڵاتی خۆیاندا، بۆ ڕەسیستەكان نامۆن، بەڵكو لەو ساتەوە دەستپێدەكات، كە ڕوو لە وڵاتی ڕەیسیستەكان دەنێن، بەتایبەت كاتێك كە خەریكە ھەژماریان ڕوو لە زیادبوون دەبێت! لەسەر ئەم بنەمایە، سەرەتا و كۆتایی دەربڕینەكانی نووسەر بۆ یەكدی پارادۆكسن!

من ئەوەی نووسەر بە فۆبیا ناوی دەنێت، بە كاردانەوەی دەزانم، كاردانەوە بەرامبەر ئایدیۆلۆجیایەكی دژە-پیاو، ئەمەش شتێكی ناھوشیارانەی سروشتی و ئاساییە، چونكە ھەموو بوونەوەرێك كە ھەست بەوە بكات، كە ڕووبەڕووی دژایەتی دەبێتەوە، سەرەتا كۆئەندامەكانی دەكەونە خۆئامادەكردن بۆ بەرگری و پاشان بیری لێدەكاتەوە و دژە-ئایدیۆلۆجیای بۆ سازدەكات، لەم بارەوە دەبینین، كە لە بەرامبەر ژنانی دژە-پیاودا، دەنگی پیاوانی دژە-ژن لە سەرھەڵداندایە و ئەمەش سەنێرگەیەك بۆ سەردەرھێنانی كارگی ژەھراوی چێدەكات !

كاتێك دەتوانین، ئەوە بە فۆبیا ناوبنێین، ئەو ئایدیۆلۆجیەی كە نووسەر بە ڕزگاركەری ژنان ناویدەبات، قسە لە ئافراندنی زەمینەی خۆھوشیاریی یەكسانی ھەمەلایەنەی مرۆڤەكان بكات، ئەو كات دەتوانرێت كاردانەوەی مرۆڤە كۆنەپەرست و دژە یەكسانیخوازەكان، بە فۆبیا ناوببرێت. بەڵام كاتێك كە لەلای پیاوێكی ناھوشیار، لە بەرامبەر پاگەندەی [ھوشیارانە و ناھوشیارانەی] دژەپیاودا، ترس لە ھەڵوەشاندنەوەی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و ترس لە دروستبوونی جیایی و ھەڵوەشاندنەوەی پەیوەندییە ناھاوڕەگەزییەكان،دروستدەبێت، ناتوانین بە فۆبیا بەرامبەر ڕزگاریی ژن ناوببرێت!

پان-فێمینیزم، لە جیاتی پاگەندەكردنی ڕزگاری ھەموو تاكەكان لە لیتەی كۆنەپەرستیی و دەمارگریی ڕەگەزیی، خوازیارە كوتەك لە دەستی پیاوان بسێنێتەوە و بیداتە دەستی ژنان، ئەمە ئەو دەنگە تەنكئەندێشەیە، كە پێیوایە، ئەگەر لە كۆمەڵگەدا ژنان لە جێی پیاوان سەروەربن واتە لەجیاتی كۆمەڵگەی پاتریاكی، كۆمەڵگە ماتریاكی ھەبێت، ئەوا سەركوت و نایەكسانی و ناداوەری نامێنێت و توندوتیژی بەسەردەچێت، ئەمە ھەمان دەنگە كە پێیوایە، ئەگەر لە كۆمەڵگەدا لەجێی پارتێكی ناسیونالیست یا ئایینی، پارتێكی كۆمونیست سەروەربێت یا لەجیاتی چینی بۆرجوا، چینی كرێكار سەروەربێت، ئیدی كۆتایی بە مێژووی چەوسانەوە دێت. ئەمە بەدبەختییە، ئەمە ڕواڵەتگەرییە، ئەمە دۆشدامانە لەبەردەم كەتواردا، ئەمە قوفڵدانە لە بیركردنەوە ! چونكە تێنەگەییشتنە لە ھۆكاری سەرھەڵدانی سەروەری و پایەكانی مانەوە و ھێزە پارێزەرەكانی ! لە بارێكی ئاوادا، زۆر ئاساییە، كە پیاوانی ناھوشیار و تێنەگەییشتوو لە بنەما ئایدیۆلۆجییەكانی پان-فێمینیزم، وەك سروشتیترین كاردانەوەی دوور لە تێڕامان و ئەزموونگیری، بكەونە خۆ و پێكھاتەی دژ لەسەر ھەمان كێش و سەروا بۆ بەرگری لە خۆیان دروستبكەن و بەو كارەش بازاری كۆمەڵێك دەسەڵاتخوازی دیكە گەرمبكەن، ھەروەك چۆن ناسیونالیزمی كورد لە بەرامبەر ھێرشی ناسیونالیزمی داگیركەردا، دەست بۆ ھەمان ئایدیۆلۆجیا دەبات و بازاری كۆمەڵێك دەسەڵاتخواز گەرمدەكات، وەك ئەوەی ئەمڕۆكە دەسەڵاتخوازانێك، كە بە قۆستنەوەی خۆشباوەڕیی بە ناسیونالیزم  و بە ڕشتنی خوێنی ھەزاران لاوی كرێكار و زەحمەتكێشی ناھوشیار، لەسەر تەختی دەسەڵات دانیشتوون ! قسەكەرانی (پان-فێمینیزم)یش بەو ئاراستەیە و لەسەر بنەمای ئەزموونگیریی لە ڕابوردووی دەسەڵاتخوازانی پێشخۆیان، دەیانەوێت بە دەسەڵاتبگەن !

ژنانخۆیان له‌م کێشمه‌ کێشه‌دا ده‌بێت بزانن قازانجی گشتی یان له‌ کوێدایه‌ وکام فیکر و کام کامپ هه‌ڵبژێرن. ئه‌م شه‌پۆله‌ تازه‌یه‌ ئه‌رکێتی تیۆریزه‌یهه‌موو لایه‌نه‌کانی ژیانی ژن بکات. وه‌ ده‌ستپێشخه‌ر بێت بۆ دروست کردنیهۆشیاری یه‌کی فێمینیستی و ستراتیجی خه‌باتێک له‌به‌رامبه‌ر بێ مافیژناندا.  “

نووسەر  لە كۆتایی پەیامەكەیدا قسە لە “قازانجی گشتی ژنان” دەكات، كە بە واتا و دەربرێنێكی دروستتر دەكاتە “بەرژەوەندی گشتی” . ئایا ژنان چینێكی كۆمەڵایەتی یا توێژی چینێكی كۆمەڵایەتین یا ڕەگەزێك، كە تاكەكانی ئەندامی چین و توێژە كۆمەڵایەتییەكانن؟ لە سەرەتای ساڵی دوو ھەزاردا بەم ئاراستەیە وتارێكم لە ژمارە یەكەمینەكانی (گۆڤاری دالیان)دا بڵاوكردەوەتەوە، لەبەرئەوە لێرەدا زۆر لەسەر ئەم پرسیارە ناوەستم، بەڵام بەبۆچوونی من، بەبێ وەڵامدانەوە بەم پرسیارە، ناتوانین قسە لەسەر ڕێگەچارەی كۆتاییھێنان بە ھەڵاواردنی ژنان بكەین، چونكە كاتێك ئێمە نەزانین ئەوە دیاریبكەین، كە ئایا ژنان چین و توێژی كۆمەڵایەتین یا نا، ھەرگیز ناتوانین بیر لە چۆنیەتی شێوەی ڕێكخستن و شێوازی خەبات و میكانیزمەكانی چۆنیەتی بەرەوپێشبردنی خەباتەكەیان بكەینەوە و ناشتوانین ڕادیكاڵانە سەنگەر لە ستەمكاران بگرین !

 

ئەگەر ژنان چینێكی سەربەخۆی ناكۆمەڵایەتی بن، ئەوكات دەتوانین بە ئاراستەی تێروانینی دژە-پیاوانەی پان-فێمینیستەكان بچین، كە دەخوازن لە ھەموو مەیدانەكانی خەباتی كۆمەڵایەتییدا ژنان بە ھەستەوەریییەكی ترسەكییانە (فۆبیانە) لە پیاوان داببڕن، تاوەكو لەسەر زەمینەكانی خۆشباوەڕیی ژنانی ناڕازی بەو ئایدیۆلۆجیایە، سەروەریی و دەسەڵات و پێگەی ئابووریی بۆ خۆیان مسۆگەربكەن. بەڵام وەك دەبینین، ژن لە كۆمەڵگەدا دایكە، خوشكە، ھاوسەرە، نەنكە، كچە، كرێكارە، جوتیارە، مامۆستایە، فەرمانبەرە، بێكارە، كەمئەندام و خانەنشینە، بەرێوەبەرە، سەرمایەدارە، دەسەڵاتدارە، كەواتە ژن وەك تاكی ھەر یەك لەو چین و توێژە كۆمەڵایەتییانە، خەباتی بۆ ئازادی و یەكسانی و دادپەوەریی لە چوارچێوەی خەباتی كۆمەڵایەتی و جەماوەریی ئەو چین و توێژە كۆمەڵایەتییانەدا و بە گرێدانەوەی بە خەباتە سەرتاسەرییە دژە سەروەرییەكە بۆ كۆمەڵگەی ئازاد، مەیسەر دەبێت، واتە ژن لە ڕێكخراوی سەربەخۆی خوێندكاراندا باشتر دەتوانێت داخوازییەكانی لەپێناو یەكسانی و ڕزگاریدا كۆمەڵایەتی بكاتەوە، تاوەكو لە دەرەوەی ئەو مەیدانە، چونكە بە ئامادەبوونی لەو مەیدانەدا دەتوانێت ڕزگاری ژنان و یەكسانی ژنان و پیاوان وەك ئەندامی ڕێكخراوەكە بەسەر ئەندامە پیاوەكاندا بسەپێنێت و  داخوازییەكان لە داخوازی بالێكی كۆمەڵگەوە بكاتە داخوازی كۆمەلایەتی كۆمەڵگە، بەڵام بە پێچەوانەوە ھەر ڕێكخراوبوونێكی ڕەگەزپەرستانە و ھەر یەكگرتێك لەسەر بنەمای ڕەگەزیی، یەكگرتن و ڕەگەزپەستیییەكی دیكە بەرھەمدەھێڼیت و دەبێتە ھۆی چۆڵبوون و قەڵشبردنی مەیدانەكانی خەباتی كۆمەڵایەتی و دواجار تێكشكانی خەباتی چین و توێژە كۆمەڵایەتییەكان دژی سەروەریی و سەركوت و نایەكسانی و ناداپوەروەریی كۆمەڵایەتی و ئەمەش تەنیا بە قازانجی دەسەڵاتداران و سەروەریی چینایەتی تەواودەبێت و ژنانی ئازادیخواز  و ناڕازی نەك ھیچ قازانجێك لەو دابڕانە ناكەن، بەڵكو گەورەترین باجی بۆ دەدەن و تەنیا دەستەیەك لە ژنان كە فێمینیستە دەسەڵاتخوازەكانن وەك ھاوبەرژەوەندی پیاوانی دەسەڵاتدار، لێی بەھرەمەنددەبن و وەك دەستەبژێرێك لە دانیشتن و كۆڕ و سیمینارەكاندا توانایی خۆیان لە دەستەمۆكردنی بزووتنەوەی ژنان بۆ دەسەڵات نیشاندەدەن و لە بەرامبەردا دەسەڵاتیش دەكەوێتە سیمبولكردن و كارێزماپێبەخشین و بەرزكردنەوە و بەرتەریپێدانیان تا ئاستی سوپەر-ژن. لەم بارەوە لە پاش ڕوخانی ڕژێمی بەعسەوە، ھەموومان بینەری سەودا و مامەڵە و نامەناردن و پلە و دەسەڵاتخوازیی و مووچەی مشەخۆرانەی كۆمەلێك لەو ژنانە بووین، كە ھەموو توانای خۆیان خستبووە پێناو گۆڕینیی كڕۆكی خەباتی ڕزگاریخوازانەی ژنان دژی سەروەریی، بە دانانی پیاو وەك دوژمن و ھۆكاری چەوسانەوەی ژن.

 

لە كۆتاییدا ھیوادارم خوێنەری ھێژا، بەتایبەت ژنانی ناڕازی و ئازادیخواز، خۆیان بە وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە خەریكبكەن، بۆ ئەوەی لە پاوانگەریی سەروەرێكەوە نەكەونە داوی پاوانگەریی سەروەرێكی دیكە؛

ئایا بەڕاستی پیاو وەك تاك لەو خێزان و ڕێكخراو و پارت و دامودەزگەیانەدا، كە فێمینیستانی دەسەڵاتخواز دەخوازن وەك بڕیاردەر و سەركوتگەر نیشانبدەن، بوونەوەرێكی سەربەخۆ و ئازادە و لەو ستەم و نایەكسانی و نادادروەییە كولتووریی و ڕامیاریی و ئابوورییانەی كە ژنانیان كۆیلە ڕاگرتووە، ڕزگاربووە؟

 

***********************************

خوێنەری ھێژا، لەم بەستەرەدا داتوانیت نووسینەكەی خاتوو (ھۆزان مەحموود) بخوێنیتەوە :

http://www.hawlati.co/%D9%81%DB%86%D8%A8%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%81%DB%8E%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%B2%D9%85-%D9%84%D9%87%E2%80%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/