?B.2 – boçî enarkîstekan djayetî dewllet deken

(B.2) boçî enarkîstekan djayetî dewllet deken?

An Anarchist FAQ (B2)

w. Zahîr Bahîr

Herweku pêştir le (section B.1) têbînîkra, enarkîstekan dij be hemû formêkî desellatin, bedrêjayî mêjûu wze û twana û katî xoyan betaybetî djî dû form bekarbirduwe, ke yekêkyan sermayedarîye û ewey dîkeşyan dewllete. Em dû formeş beyekewe grêdrawn û beasanî leyekdî cyanakrênewe.

“dewllet …. Û sermayedarî rastî û aydyayekin, ke natwanîn leyekdî cudayan bkeynewe. Em dezgane le rêrrewî mêjûuda berewpêşeweçûn û komekyan beyekdî kirdwe û deken û yektir behêzdeken. Emane beyekewe grêdrawn… Nek be rêkewt û bebê ho, bellku be peywendî nêwanyan û hokar û karayî dananeweyan leser yektirî, emeş beyekewe peywestîkridûn”  kropotkîn [Kropotkin, Evolution and Environment, p. 94]

Lem beşeda, be zincîre û be dway yektirda, bas lewe dekeyn, boçî enarkîstekan dij î dewlletin, her bo emeş bepêy pêwîstî, twêjînewe û lêkdanewe leser peywendî dewllet be sermayedarîyewe dekeyn.

Ey kewate dewllet çîye? Herweku malatêsta Malatesta dellêt enarkîstekan ” wajey (dewllet)yan be watay koy tewawî dezga ramyarîy û yasayî û dadgayî û serbazîy û dezga darayîyekan, bekarbirduwe û hêştakeş bekardeben,  ke le nêwendî em dezgayanewe, dewllet bo berrêwebirdnî karubarekanî, kontrollî hellsukewtî kesayetî û takekanî komellî, pêdekat.  Berpirsyarbûn le parastinyan, le xellkeke desêndirêtewe û dedrêt be xellkêkî tir, ke bepêy  plew payekanyan ya le rêgay  nwênerayetîkirdnewe, birrwayanpêdekrêt û berjewendîyan le desellatda heye û ew desellateyan debêt, ke yasakan bo hemû kesêk û bo hemû ştêk, herweha bo milkeçpêkirdnî takekanî komell, bo çawdêrîkirdinyan  ya çawtêbrrînyan, dabnên, ger pêwîstîşîkrid, be komell bekarbirdnî zorîş beramberyan degîrdirêteber. ” [Anarchy, p. 17]

Malatêsta leser qsekanî berdewam debêt û dellêt:

” lay ême hkumet, yaxud dewllet le fermanrrewayan û fermanrrewayîkrawan, drustdebêt …. Ewanen ke desellatî (pawerî) drustkirdnî yasakanyan heye, bo ewey çawdêrî û kontrollî peywendîye nawxoyyekanî nêwan mrovekanyan pêbken, taku dillnyabin ew yasayane berrêdekrên …. Dîsanewe ewey ke le astêkî kem ya zorda desellatyan heye, ew desellateyan le bwarî komellayetî û le hêzî cesteyî û mêşk û hoş û desellatî abûrîyanda beser hemû  komonêtîyekeda, bekardeben, taku bo cêbecêkirdnî arezuwekanî ewan, fermanrrewayan, hemû kesêk milkeç bken. Beboçûnî ême em desellateş le sereta destûrîyekanî hkumetî desellatdarda, bercestedebêt ”  [Op. CIt., p. 19]

Kroptikîn)îş kem ta zor heman lêkdanewey bo dewllet û hkumet kirduwe, miştumrrî ewe dekat, ke dewllet ” her betenya desellatêk nîye berraserî komellgewe, bellku çirrbûneweyekî hemelayeneye û herwek çirrbûnewey zorîney karubarekanî jyanî komellge le destî hendêkda …. Mîkanîzmêkî tewawî yasadanan û cêbecêkirdne (karî polîsîy) le sîstemêkda, taku hendêk çîn le pawangerîy (domîneyt) ewanî tirda  milkeçbkat” [The State: Its Historic Role, p. 10 ]

Lay (bakonîn)îş hemû dewlletekan ” le nawerrokda maşênêkin, ke fermanrrewayî cemawereke le serewe, behoy…. Kemayetîyekî berterîdar (îmtyazdar)ewe, deken, bew byanuwey ke gwaye sûd û berjewendî rastîney kesekan , le xudî kesekan xoyan baştir dezanin” [The Political Philosophy of Bakunin, p. 211] leheman basda Murray Bookchin denûsêt” belanîkemewe dewllet sîstemêkî şarezayaneye (Professional) le ramallîn û naçarkirdnî komell û komellge,  ke le rastîda sîstemî berrêwebirdnî komellayetîyane nîye, gerçî ta êstaş sawîlkane lelayen zorîney xellk û bîrdoze ramyarekanewe, awa deçwênrêt û denasrêt. Lêreşda dekrêt wajey şareza (provêşnall)  weku wajey naçarkirdin “Coercion ”  leberçaw bgîrdirêt ….. Katêk ke naçarkirdin “Coercion” le qallbî dezgayî dedrêt û deaxnirête qallbî şarezayî (profêşnellêtî)yewe û dezgayî dekrêt û debête prrogramêk (menhecêk) û formêkî rêkxer le kontrollkirdnî komellayetîyda… Ew kate ew wataye degeyenêt, katêk kesekan le jyanî rojaneyan hellkenran û le komonêtyekeyan dabrran û çawerrwanî eweyan lênekrêt, ke bexoyan karubarî xoyan rêkbxen, bellku be yarmetî kontrollkirdinyan be tundûtîjî, ew karane encambden … Ewa detwanîn betewawî qse leser dewllet bkeyn” [Remaking Society, p. 66] .

Herweku Bukçîn (Bookchin) amajey pêkrid, enarkîstekan ew  aydyaye retdekenewe, ke dewllet weku komellge ya her grupêk le mrovekan bêt, yaxûd katêk ke mrovekan be komell beyekewe jyawn ya  beyekewe jyanyan rêkxistuwe, ewey geyandibêt, ke ewe dewllet bêt. Weku kropotkîn têbînîkirduwe û hoyekeşî lêkdawetewe, çewaşebûneke lewêdaye  ” enarkîstekan begşitî wamamelleyan letekda krawe û tawanbarkrawn, ke deyanewêt ‘komellge brruxênin’  û layingrî gerranewen bo ‘ berdewamîdan be cengî her yek djî hemuwan’ ”  em hellwêste ew rastîye  nabînêt, ke hezaran sall pêş ewey nawî dewllet bbîstirêt, mrov le komellgeda jyawe  û le serencamda dewllet yekêk buwe lew formaney ke komellge le rêrrewî  mêjûuda nasîwnî”  [Op. CIt., p. 10]

Leberewe, her awa bew sadeye, dewllet fîdrasyonêk le takekanî komellge ya le xellkeke, nîye, bellku her wek malatêsta cextî leser kirdotewe, nabêt dewllet bewe biçwênrêt, ke ” herewezîyekî mrovaneye û têyda mrovekan le nawçeyekî taybetda beyekewe kobûnetewe û ştêkyan pêkhênawe, ke  yekeyekî komellayetîy pêydellên. Kobûneweyan û jyanyan lew yeke komellayetîyeda ewe nageyenêt, ke bekomelljyanyan, jyanêkî herewezîyaneye ” herwa bew asanîye natwanrêt, ewe bekarbibrêt  ke ” nawêkî dîke ya watayekî dîke bêt bo komellge”  [Op. CIt., p. 17]. Dewllet forrmêkî taybetîye bo rêkixrawî komellayetîy leser bnaxey dyarîkrawî çend taybetmendîyekî tewaw, ême miştumrrî ewe dekeyn, ke ” wajey dewllet…. Debêt bo ew komellgane dabnirêt ya bekarbibrêt ke sîstemêkî quçkeyî (heremî/ hîraşî) û nawendgerayyan, heye .  [PEter Kropotkin, Ethicis, p. 317f]bem çeşne,  dewllet ” dezgayekî mêjûuîy raguzer (întîqalî)e, formêkî katîy komellgeye, herweha formêke ke egerî ‘ tewawî lenawbirdin û le rîşederhênanî’  heye, her weku çon dewllet komellge nîye” [Bakunin, Michael Bakunin: Selected Writings, p. 151]

Bekurtîyekey dewllet rêgayekî dyarîkrawe, ke karubarekanî mrovî le şwênêkda têda rêkixrawe, rêgayeke lelayen çend dezgayekewe dyarîkrawe, ke her yekeyan be rollî xoy çend karaketerêkî heye.  Be herhall emeş watay ewe nîye, ke dewllet lew rojewey aferênrawe taku êsta, rîzêkî tenyay gewrey le berd û blok û bûnêkî serbexoy hebêt û  heman forrmî hebêt. Dewlletekan le zor ruwewe le yekdî cyawazn, betaybetî le radey arezûyanewe bo desellat, ya desellatdarêtîyanda, le qeware û hêzî bîrokrasîyanda, heweha le çonêtî xorrêkxistinyanda. Cyawazî le şêwey paşayetî û olîgarkî/olîgarşî (Oligarchiy) û tîokrasî [fermanrrewayî ayîn theocraciy] û dîktatoryetî part û herweha ( zor yan kem) dewlletî dîmokratî heye.  Dewlletî konî kemtir bîrokrasî û dewlletî hawçerxî zor bîrukrat hen.

Leweş zyatir enarkîstekan miştumirr leser ewe deken ” ke rjêmî ramyarî … Hemîşe rengdanewey rjêmî abûrîye, ke le cergey komellgekeda, bûnî heye”.  Emeş wate ewey ke dewlleteke herçonêk bgorrdirêt, “bellam le bexowegirtnî şêwey sîsteme abûrîyekeyda berdewam debêt, ke hemîşe hêmayeke û le heman katîşda çeqî hêzêke”.  Pêwîstnakat butrêt, ke hemîşe wekuyekin û hendêk car  “rjême ramyarîyekey wllatêk, xoy le paşkoy  ew gorrankarîye abûrîyeda ke ruydawe, debînêtewe, her leberemeş lenakaw deçête qujbinêkewe û bergêkî modêlaney wa depoşêt, ke letek ew rjême abûrîyey, ke drustibûwe, bêtewe” [Kropotkin, Words of a Rebel, p. 118]

Lekatekanî dîkeyişda, dewllet detwanêt bo parêzgarîkirdin le sîsteme abûrîyeke, rwalletî xoy bgorrêt, emeş rengdaneweyetî. Her bem hoyeşewe debînîn le beramber bzutnewe û hellçûnî cemaweryaneda, dîmokrasî degorrêt be dîktatorî. Dyartirîn nmûneş: nmûney pînoşêt (Pinochet)e le çîlî, franko (Franco) le îspanya, mosolonî (Mussolini) le îtalya, hîtler (Hitler) le ellmanya, hemû emane piştrrastkerewey serincekey (bakonîn)n, ke dellêt ”  hîç hkumetêk baştir le komarîyekan xizmetî berjewnidî abûrî burcwazîyekan, naken”  …çînî burcwazî  ”  le têkişkanî ” hellçûn û xroşanekanî prrolîtaryada”  ger pêwîstibkat, ” dîktatorî serbazî (military)î pêbaştre “.  [BAkunin on Anarchism, p. 417]

Beherhall, dewllet herçonêk forrmekanî bgorrêt, hêştake her çend karakterêkî aşkray xoy heye, bew dezga û berrêweberayetîye komellayetîyyeyda ke heyetî, weku dewlletêk denasrêtewe. Bem şêweye detwanîn bllêyn, ke lay enarkîstekan dewllet be sê şit dyarîkrawe :

1-         ” monopolî tundûtîjî” le nawçeyekî dyarîkrawda.

2-         em tundûtîjîye sruştêkî dezgayaney profîşnallî heye, letek :

3-         sruştî quçkeyyane û nawendgerayî desellat û çirrbûnewey desellat û destipêşxerî le destî kemayetîyekda.

Dwaxallî  ew sê xalley serewe, ke (nawendgerayî û sruştî quçkeyane)ye here gringekeyane, çunke çirrbûnewey nawendgerayî, le destî kemayetîyekda, dabeşbûnî komellge beser fermanrrewayan û fermanrrewayîkrawanda msogerdekat (emeş pêdawîstî xulqandinî  lêjneyekî profêşnall dênêtegorrê, taku ew dabeşkirdne bsepênêt) . A lêreda miştumrî bakonîn debînîn, ke dellêt ” letek dewlletda debêt hemû rêkixrawekanî jyanî komellayetî  le serewe ta xwarewe be yasa û bepêy birryarekanî hkumet brron” [The Political Philosophy of Bakunin, p. 242] bewatayekî tir ” kesekan bexoyan fermanrrewayî xoyan naken” [Kropotkin, Op. CIt., p. 120].

Em layene, bo hemûyan destdedat, le dewlletda, hemû danîştwanî  nawçekeyek bo dewllet mil keçdeken, xoyan bew takane despêrn, ke dezga berrêweberayetîyekanî desellat, drustdeken û ew nawçeye berrêwedeben. Bo sepandinî arezû û wîstî em kemayetîye, debêt hêzêkî qorixkrawyan le nawçekeda hebêt. Herweku çon endamekanî dewllet be komell birryare ramyarîyekanyan, ke desellatî  pêdrustdeken, kontrollkirdûn, her awaş lîjneyekî  xawen berterîyinin behoy pêge û pleyanewe le sercemî xellkeke, cyabûnetewe, bewatayekî dîke wate  le berrêkirdnî  arezû  û wîstyanda,  natwanin mitmane be xellkeke bken. Emeş lîjneyekî profîşnallaney pêwîste, ke birryarekanyan desepênêt, ca her  corêk le hêzî polîs, ya hêzêkî serbazî bêt lebrî xellkanî çekdar.

Bem şêweye dabeşbûnî komellge be fermanrrewayan û fermanpêkrawanewe klîlêke le çonêtî drustkirdnî ya pêkhênanî dewllet. Bebê  dabeşbûnêkî awa,  pêwîstman be berrêweberayetîyekî  awa tundûtîj ya şerrengêz, nabêt, dekrêt her wa beasanî komellêkî yeksanman bbêt, dûr le desellat û rêkxistinî quçkeyî, (herwek le zorêk le xêlle seretayye bêdewlletekanda hebuwe û le komellgey enarkî dahatûşda bûnî debêt).  Debêt cext leser eweş bikrêtewe, ke  em dabeşbûne heta le dewlletêkî dîmokrasîşda, heye çunke ” lenaw  dewlletda hemîşe pêkhatey quçkeyî û barî cyawazî le nêwan fermanrrewayan û fermanpêkrawinda, heye.  Heta ger dîmokrasîş bêt, xo ewaney ke emrro fermanrrewayîdeken, beyanî  naîken,  eme cge lewey ke hêşta her cyawazîyeke le barekanda heye.  Le sîstemêkî dîmokrasîşda, tenya kemîneyek helî fermanrrewayyan, heye, emaneş qet nagorrdirên û ser be twêjallî destebjêr (nixbe/êlît)n”  [Harold Barclay, The State, pp. 23-4]

A emeye “krrokî mîrayetî (hkumet)” ke ” lem cûdaxwazîyeda berjewendîye taybetîyekanî xoy teşenepêdedat û letek ew dezgayaney bûnyan heye, ke lepênawî xoy û hêrrişkirdne ser xellk, hatûnete gorrê (bûn), taku be her şêweyek pêwîstibkat, fêryanbkat çon parêzgarîy le hêştnewe û asayîşî kursîyekey xoy bken Voltairine de Cleyre, The Voltairine de Cleyre Reader, p. 27 and p. 26]  a bem core ” ewendey serkutgerî bo prinsîpill û  desellatî ramyarîy degerrêtewe, ewende zor  bo şêwey dewllet û  desellat nagerrêtewe”. [BAkunin, Op. CIt., p. 211]

Ewey ke dewllet nwênerayetî desellat û çirrbûneweyetî le destî kemîneyekda, aşkraye ke leser bnemay pêkhatey quçkeyî ronrawe. Nwênerayetîkirdnî desellat serencamî hellbjardinî kesanêke, dûreperêzdebin lew kesaney ke hellyanbjardûn  û dwatrîş le derewey kontrollî ewan debin. Birrwane beşî (B.2.4). Zyatir lemeş, ewaney ke hellbijêrdrawn desellatyan sebaret be jmareyekî zor kêşe û pris, dedrêtî û pêyandewtirêt, ke birryaryan leserbden, bem pêyeş her zû bîrokrasî lenawyanda geşedekat, taku komek be geyiştin be birryarekan, bikrêt û serencamîş sepandinî ew birryaraney ke pêyannegeyiştûn. Be her barêkda, be hoy berdewambûnî em bîrokrasîye û kontrollkirdnî zanyarîyekan lelayen ewewe, her bezûîy desellatêkî awa peydadekat, ke le desellatî ewaney ke be fermî hellbijêrrawn, zyatre. Her  leberemeş ” dezgaî allozî ballay dewllet…, berew pêkhênanî çînêk derrwat, ke bedyarîkrawî berrêwebirdnî dewllet, leberçawbigrin, letek bekarhênanî ew ezmûney ke heyetî, bo hellxellatandinî baqîyekey dîkey xellk le pênawî berjewendîyekanî xoyda, ” [Kropotkin, Selected Writings on Anarchism and Revolution, p. 61]. Emeş ewe degeyenêt, ewaney xizmetî xellkî deken û (weku pêyandewtirêt xizmetkaryanin), be berawrid bewaney ke xizmetdekrên, desellatî zor zyatiryan heye. Her weku çon ramyarêk, be berawrid bewaney hellyanbjarduwe, desellatî zor zyatrî heye. Hemû şêwekanî dewllet, weku rêkixrawêkî qûçkeyî ( heremî /hîraşî) be bêçenduçûn debne hewzêkî bîrokrasyane, em bîrokrasîyeş lew sitraktûreda, her bezûy debête xallêkî peywendî kirdeyî bo dewllet, bebêewey fermanrrewayanî fermî leberçawbigîrdirên.

Em perawêzxistne û bêdesellatkirdney kesekan (wate behêzkirdnî bîrokrasî) hokarêkî serekîye bo ewey ke enarkîstekan dûjimnayetî dewllet deken. Em core pêkhênane cext leser ewe dekenewe ke takekan bêdesellat û bêhêzbin, milkeçî bîrokrasî bin. Rollî desellatdarêtî, mrov bo astî jmareyek, ştêk, matîryallêk, dadebezênêt, ke lew bareda tak yeksan nîye be kesêk, ke hîwa û xewn û bîru hoş û hestî hebêt. Weku çon pîyyer cozîf brodon betundî pêydagrîy leser dekat:

” bo ewey … Lelayen çend drustikrawêkewe , ewaney ne rastin û ne awezedar û ne xawenmorall û ne başn, ne hîç başîyekyan têdaye taku ewe bken … fermanrrewayt beserda bikrêt, debêt çawdêrî bikrêyt, bpişkênrêyt, sîxurrît beserewe bikrêt, arraste bikrêyt, peyrrewî yasa bkeyt, bbîte jmareyek , tomar bikrêyt, percût bo bikrêt, bawerrt pêbhênrêt, kontroll bikrêyt, nrixt leser dabnirêt, çawdêrî bikrêyt, fermant beserda bikrêt …. Bo ewey fermanrrewayît beserda bikrêt, dekrêt le hemû çalakî û karêktda, le hemû krrîn û froştinêkda têbînî bikrêyt, nawnûs bikrêyt, bact beserda bsepênrêt, bpirwênrêyt, bpêwrêyt, weku jmareyek bijmêrdirêyt, hellbsengênrêyt, mollett pêbdirêt, desellatt beserda bikrêt, agedar bikrêytewe, lekirdnî ştekanda bwart pênedrêt, sazbikrêyt, rastibkrêytewe, be byanuy ewey bo gişt be kellk û besûd bît, szabdirêyt. Herweha benawî berjewendî giştîyewe bo ewey beşdarîbkeyt dexrêyte şwênêkewe, rabhênrêyt, be bêgar( suxre) bgîrdirêyt, bekarbihênrêyt, qorx bikrêyt, bezor ya be herreşe desgîr bikrêyt, bguşênrêyt, çewaşe bikrêyt, brrutêndirêytewe, dwatrîş le kemtirîn berengarbuweneda, le yekem gleyîkirdinda, debêt serkutbikrêyt, szabdirêyt, bbuxzênrêyt, riswabkirêyt, herasanbikrêyt , dwatbkewn û bdozrêytewe, bexrapî mamellet letekda bikrêt, lêtbidrêt, bêçekbikrêyt, henaset lêbbirrrêt, bendibkrêyt, qse û kirdewet bêhend werbigîrêt, serzeniştibkrêyt, teqet lêbkirêt, dîportibkrêyt, bikrêyte qurbanî, bifroşrrêyt, xyanett lêbkirêt, serbarî hemû ewane pêtrrabbiwêrrêt, galltet pêbkirêt, riqt lêhellbigîrêt, kesayetît lêzewtibkrêt be saxteçî nawbibrêyt. Emeye mîrayetî (hkumet), emeye dawerêtyekey, emeye morallekey” . [General Idea of The Revolution, p. 294]

Eme sruştî dewllete letek her yekêk lew hewllaneda, gring nîye çi ehrîmenêke, bellam katêk ke berjewendî dewllet û kemayetîyekey deparêzrêt, başdebêt, weku bakonîn dellêt:

” dewllet … Aşkratrîn ştêke, dzêwtirîn dezgayeke, ke betewawî retkerewey mrovayetîye. Hawpiştî nêwanî hemû mrovekan* [pyawan û jnan] leser goy zemîn têkdeşkênê û lenêwîdebat, bemebestî wirduxaşkirdin û serkut û koylekirdnî ewanî dîke [zorîne], hendêkyan le komelleyekda rêkdexat …

Em retkerewe aşkrayey mrovayetî, ke nawerrokî dewllet pêkdehênêt, le rwangey dewlletewe erkî balla û gewretrîn çakekarî ewe, leser ew bnemaye azardan û stem û çewsandnewe û çepawll û tallanî û tîrorî mrovekan [jnan û pyawan] dekat, ke le barî asayîda emane tawanin. Lelayekî dîkewe le jyanî rojaneda, le rwangey nîştmanperwerîyewe, katêk ke emane be şkodarîy dewllet, tewawdebin, bo parêzgarîkirdnî ya berdewamîdan be desellat, hemû emane degorrdirên be ferman û nîşandanî çake û em ferman û çakkarîyane debne erkî serşanî hemû hawullatîyekî nîştmanperwer, çawerrwanî ewe le hemû kesêk dekrêt, ke her kat berjewendî dewllet ewe bixwazêt, ewa nek tenya djî kesanî byanî, bellku djî hawimrovanî (hawullatyanî)** xoşî encamyanbdat.

Eme ewe ravedekat, ke boçî le serhelldanî dewlletewe, dinyay ramyarîy herwabuwe û berdewamîş herwa qonaxêkî komellayetî û mrovayetî buwe bo lexiştebirdin û çetegerîy bêsnûr ….. Eweş roşindekatewe, ke boçî sercemî mêjûuy dewlletanî kon û hawçerx tenya zincîreyek begjaçunewe û tawan buwe, boçî paşaw şalyarekan le rabûdû le êstada lehemû serdemekanda û lehemû wllatêkda – pyawanî dewllet, dîblomasekan, bîrokratekan, şerrkerekan — eger le rwangey morrallî asayî û dadperwerîy mroyyewe dadgayî bikrên, sedan û hezaran car şayanî szawarbûn (mehkumbûn) be karî sext, yaxud le sêdaredanin. Lêreda hîç toqandinêk, hîç dillrreqîyek, hîç sûkayetîyek be pîrozîyekan, ya gewahîdanî dro, hîç frîwdanêk, hîç hellsukewtêkî neşyaw, hîç destibrrînêk, hîç tallankirdnêkî rûqaymane, hîç xyanetêkî bêşermane, hîç yek lemane rojane, eger benaw û lelayen nwêneran û pyawanî dewlletewe, nebûbêt, rûyannedawe. Emaney ke krawn, lejêr hîç nawêkî dîkeda nekrawn, bellku tenya lejêr naw û pasawî wşe razênrawekan û dillxoşkerekan, bellam hawkat zor trisnakekanda, encamdrawn.” ‘for reasons of state.'” [Bakunin on Anarchism, pp. 133-4]

 bo pasawdanî cengekan, kemkirdnewey serbestîye svîlîyekan (medenîyekan) û azadîyekanî mrov, (ger hemûşyan lenawnebat) hkumetekan be berdewamî dro bo kesekan, ew kesaney ke bangeşey nwênerayetîyan deken, deken, berdewamin le berrêwebirdnî ew ramyaryaney ke xizmetî kemîneyek le zorbe dekat, lepall encamdanî tawanî dîkeşda. Ger em ramyaryaneş lelayen xellkewe bederbrrînî narrezayî berperç bidrênewe, dewllet bedillxoşîyewe ew hêzey ke le destîdabêt û ewey pêwîst bkat, bekarî dehênêt, taku narrezayîkeran bgerrênêtewe şwênekanî xoyan (morkirdnî em serkutkirdneş benêwî yasa û fermanewe debêt).  Em serkutkirdneş le şêwey bekarhênay tîmî bkuj, bedestûrîkirdin, ya yasayîkirdnî eşkencedan, szadanî bekomell, bendkirdnî hemîşeyî, letek toqandinî dîkeda le şîwey xrap xrapda, be encamdegeyenrêt.

Katêk ke dewllet lebarî asayîda, katêkî zor le bexrapfêrkirdin û xrapîperwerdekirdnî kesekanda bekardehênêt….kemtir cêgey ser sûrrmane, emeş tenya le rêgay xudî dewllet xoyewe, (le katêkda ke naşarêtewe) encamîdedat, detwanrêt ewane bzanrêt. Mêjûy dewllet ştêk nîye, cge le hewilldanî rahênanî kesekan û çawdêrî nezm û yasa û fermanekanî, bo kontrollkirdinyan û kirdinyan be kesanêkî standart ( le qallbidraw) taku kesekan bexoyan, ewane beser xoyanda bçespênin û xoyanî pêwegrêbdenewe.

Em hellsukewtey dewllet lay enarkîstekan cêgay sersûrrman nîye, çunke ewan dewllet weku hebûnî maşênêkî zebelah, letek kontrollkirdnî hêzêkî bkujî cêgrewe bo ew pêkhate quçkeyyeke, ke karaketerêkî zor xrap û serubendî desellatekeyetî, ke le (dwabeş)da basî lêwekrawe, debînin . Bakonîn miştumirr leser ” her tîorêkî rastewxoyî ya xocêyî (lokallî) le dewlletda” dekat û dellêt” le bnerretda leser bnemay serwerî damezrawe, emeş bîrokeyekî xudawendîy [lahutî], mîtafîzkî û ramyarîyaneye, ke pêywaye cemawer twanay nîye fermanrrewayî xoy bkat, hemîşe debêt milkeçî berjewendîyekanî ‘eqilldaran bêt û ewan dadwerîy beserda bsepênin, emeş bebekarhênanî rêgayek ya hendêk lew rêgayaney serewe, debêt ” [Bakunin on Anarchism, p. 142]

Weha sîstemêkî desellatdarêtî, be asayî û sruştî natwanêt bbête sîstemêkî nawendgera û hîraşî û bîrokrasî. Her leberemeş bepêy nawendgerîye quçkeyyekey, sruşte bîrokrasîyekey, dewllet debête bargranî beser komellgewe, rêgre le geşekirdin û pêşkewtin, lew bareşda kontrollkirdnî hemû ştêkîş esteme. Her weku bakonîn dellêt:

” ewey ke pêydellên berjewendî giştî komellge û gwaye lelayen dewlletewe nwênerayetî dekrêt…. Le rastîda …. Begşitî û be berdewamî retkerewey berjewendîye pozetîfekanî nawçekan, şarewanîyekan, komelle herewezîyekanî xellkîye. Herweha berjewendî jmareyekî zor le takekan, ke  milkeçî dewlletin ….. [Bewey ke] baştirîn hîwa û xewnekan, hemû hêze zîndû û karakanî wllat, krawnete qurbanî û le gorrinrawn.” [The Political Philosophy of Bakunin, p. 207]

Djayetîkirdnî enarkîstekan bo dewllet her leberewey ke formêkî quçkeyî heye, lêreda kotayî nayêt, bellku enarkîstekan leber hoyekî dîkey gringitrîş dewllet retdekenewe. Ewîş rollî dewllete le parêzgarîkirdin û parastinî ew çîney ke le komellgeda dij be ewanî tir( bo nmûne çînî krêkaran), abûrî bedesteweye. Emeş ewe degeyenêt ke lejêr em sîstemey êstada, sermayedarekan ” deyanewêt dewllet , bo parêzgarîkirdin le sîstemî sermayedarî, şêwaze rawurrutîyekanyan yasayî bkat.” [Berkman, What is Anarchism? P. 16] . Herweku le (beşî   B.2.1) qsey leser dekeyn, dewllet bergirîkere le xawendarêtî taybetî. Bo lêdwan leser ewey ke enarkîstekan mebestyan lewe çîye û çon le xawendarêtîyekanî takî cyadekenewe , ewa seyrî (beşî   B.3) bke.

Emeş ewe degeyenêt le dewllete sermayedarîyekanda, mîkanîzmî pawankirdnî (heymenekirdnî) dewllet lelayen grupêk le destebjêreweye û her bo ewanîşe ( serencamîş kompanîye gewrekan berew ewe derron, ke bibne beşêk le beşe berînekanî dewllet). Le rastîda herweku le (beşî   F.8) zor be qûllî giftûgoy leser dekeyn ” rastewxo û narrasistewxo, dewllet serekîtrîn paye û aferênerî sermayedarî û desellatekey beser xellkîda buwe û hêştakeş herwaye. [Kropotkin, Evolution and Environment, p. 97]. Beşî   B.2.3 ewe nîşandeda, ke le dêmokrasîy nwênerayetîyda, em pawankirdne, çon bedestdehênrêt .

Sererray eweş eme bew wataye nîye, ke enarkîstekan awa bîrbkenewe, ke dewllet deqawdeq amrazêkî abûrîy çînî fermanrrewaye. Weku Malatesta  miştumrrî leser dekat û dellêt le katêkda ” çînêkî taybet (mîrayetî/hkumet), lepênaw desteberkirdnî amraze pêwîstekanî serkutkirdin û yasayîkirdin û parastinî çînî darakan, le beramber daxwazîyekanî krêkaran … Le heman katda hêzekanî berdestî weku amrazêk bo afrandinî berterî bo xoyî bekardehênêt, eger bîştwanêt herwa jêrrrikêfxistinî çînî darakanîş. [ERrico Malatesta: His Life and Ideas, p. 183] . Bew core dewllet berjewendî taybetî xoyşî heye, cyawaze û hendêk car djî fermanrreayî destebjêrî abûrîye. Emeş bew watayeye, ke debêt herdûkyan; çi dewllet û çi sermayedarî hellbweşênrênewe. Dewllet weku dezgayekî nasraw, serkutker, çewsêner weku çînêk. Em şêwazaney dewllet le section B.2.6 miştumirryan leserdekrêt.

Dakokîkarî le sermayedarî wek beşêk le erkekanî, ke dewllet têyda beşdare tenya pawankirdnî ramyarîy nîye, bellku le pawankirdnî abûrîyişda beşdardebêt. Em pawankirdne boy heye şêwey cyawaz lexoy bigrêt, her le parastinî asayî mafî xawendarêtî sermayedarî le şwênekanî karda û ta degate behrekêşîy rastewxoy kar, degrêtewe . Le katêkda ke le barî asayîda rollî dewllet bo meyserkirdnî pawangerîy abûrîyye, herwa boy heye hewllî kemkirdnewey sruştî djekomellayetîyaney bazarî sermayedarî û şêwazbendî xrapekarîyekanî bdat.  Em layeney dewllet le beşî   B.2.2. Basdekîn.

Pêwîst bewe nakat, ke bllêên ew taybetmendîyaney ke nîşaney dewlletin, behoy rêkewtewe perenasênin. Her weku le beşî section H.3.7 lebareyewe dwawîn, enarkîstekan rwangeyekî kraweyan bo dewllet heye. Emeş bew watayeye ke dewllet lepênaw asankirdnî rollgîran û becêgeyandinî erkekanîda, sruştêkî quçkeyî heye. Her wek le ( beşî B.2.4) û (beşî B.2.5)da xraweterrû, xwazrawî nawendgerayî le dewlletda bo eweye, ke rollî serwerêtî destebjêr bparêzrêt, ke emeş çalakane û be huşyarîyewe aferênrawe, taku eme encambdat. Emeş ewe nîşandedat ke dewllet bepêy sruştî le serewe taku xwarewey dezgakanî, hêz le destî çend kesêkda nawendîydekatewe, serencamekeş, dewllet ” letek rêsake (sunetkey), pêkhate quçkeyyekey û herweha tarradeyekîş bertengîye neteweyyekey … Natwanrêt wek amrazêk bêt bo rizgarî bekarbibrêt”. [Kropotkon, Evolution and Environment, p. 78] her leberemeye, ke enarkîstekan amancdarane deyanewêt şêwazêkî nwê bo rêkxistinî komellayetî û jyan, bafrênin, şêwazêkî nanawendgerayane (nasêntrallane), leser bnemay birryardan le xwarewe bo serewe û lenêwbirdnî pêkhate û plebendî quçkeyî.

Le kotayîda debêt amaje bewe bdeyn, ke le katêkda ke enarkîstekan cext leser ew ştane dekenewe, ke dewlletekan tyayanda hawbeşn û xallî nawkoyyanin, eweş dezanin, ke hendêk form le dewllet, lewanî dîkeyan baştrin. Bo nmûne, dîmokratîyekan pêdeçin le dîktatorekan ya paşayyekan, kemtir serkutker bin. Eme helle derdeçêt, eger serencamêkî weku ewe werbigîrdirêt ke ” le rexne girtinda le mîrayetîyekî (hkumetêkî) dîmokratî ewe nîşanbdat, ke ême xoşîman le mîrayetîyekî paşayî dêt. Ême birrway tewawman bewe heye, ke mîrayetîyekî komarîy here natewaw hezar car le baştirîn mîrayetî roşnibîraney paşayî baştre”. [Bakunin, Bakunin on Anarchism, p. 144] sereray eweş, eme sruştî yaxud rollî dewllet nagorrêt. Lerrastîda, ew azadîyaney ke hemanin, peywendyan be başîy hellwêstî dewlletewe nîye, bellku serencamî berhellsitî û begijdaçûnewey xellkîn djî dewllet û bekarbirdnî serbexoyî xudî xellkîye. Eger bwarî pêbdirêt, dewllet bezûîy azadîyekan û mafekan retdekatewew degorêtewe be yasa mirduwekanî pêdagrî, şitgelêk ke be çapkrawî zor cwan derdekewn, bellam le ketwarî jyanda, hergîz kirdeyî nakrênewe

Bem core le drêjey em beşeda miştumir leser dewllet, roll û karayyekanî leser azadî komellge û ewey ke kê le bûnî sûdmend debêt, dekrêt. Bo xwêndnewey zyatir leser em babete, xwênewey wtarêkî klasîkî kropotkîn , The State: It’s Historic Role ,Kropotkin, dewllet û rolle mêjûuyyekey, besûd debêt. Herweha xwêndnewey (dewllet, serincdanêkî nwê le pêşînekanî dewllet, çonyetî gorranî le mawey hezaran sallda û srustî dewlletî nwê, nûsînî harulld barkilî Harold Barclay’s The State, sûdbexiş debêt.

***********************************

Serçawe : http://anarchism.pageabode.com/afaq/index.html

Besterî wergêrrdrawî beşekanî dîke : http://www.kurdish-afaq.tk

Advertisements

وەڵامێک بنووسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / گۆڕین )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / گۆڕین )

Connecting to %s