President Erdogan is as dangerous as President Trump

President Erdogan is as dangerous as President Trump

By Zaher Baher

May 2018

The system is always able to create dangerous people but the real danger is the system itself. The system also makes the people powerless, helpless and slaves too through its dark forces of which the Media is one.

Media is a part of this system, portraying heads of state, powerful people and celebrities as either good or bad. In this way Media does a great job in protecting and preserving the system.  It does this by diverting people’s attention from real problems. It is always better for the state, the United Kingdom (UK) that its people do not take important issues they are facing seriously. Health services, education, housing and homelessness, immigration, racism, the railways and Brexit are just a few of them.

Since Trump came to power, Media almost everywhere tries to discredit him and dismiss him as the most dangerous man in the world and call him any name.  There is no doubt that most of what the Media says about Trump is right but no doubt the system from time to time needs people like him.

Is president Trump dangerous and a real threat to the world?

Many of President Trump’s polices from beginning to the present are wrong and inhuman from cutting health care, racist and inhuman immigration policy, continuing the global “war on terror”, withdrawing from the Paris climate agreement, abortion restrictions, cutting taxes on the rich and corporations, withdrawal from the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA), commonly known as the Iran nuclear agreement, to moving the US Embassy from Tel Aviv to Jerusalem in recognition of Israel’s claim to Jerusalem as its capital.

He is an extremist, sexist, bigoted, prejudiced, anti-Islamic and can be fascistic too.  He is the most powerful person in the world and the head of the most powerful state as well.

Many of us because of the above reasons think he is the most dangerous person and is a major threat to the world and peace. Certainly he can be.  But the words ‘can be’ are very much different from ‘is’ and also we should know that he is very fragile and weak although he became powerful through the election process.  And his support can be limited by the wealth of corporations and only extends to a certain degree.  At most, his power may be extended to six more years  while there is the possibility of having only two more years as it is doubtful that he will be elected again even that is what he wants.  Whatever he wants he still cannot reshape the fate of the Middle East as a whole let alone of the world.

How about President Erdogan? Is he less dangerous or less of a threat to the world or at least to the Middle East?

Let me remind the readers about him and his polices and the actions of his political party, the Justice and Development Party (AKP), then I leave it for the readers to make their own judgement.

President Erdogan from the very beginning was an extremist and fanatical as he came from an Islamic background and described himself as a conservative democratic. He was the Mayor of Istanbul form 1994 to 1998.  He was stripped of his position, banned from political office, and imprisoned for four months, for reciting a poem that promoted a religious point of view of the government during a speech in 1998.

He founded the AKP in 2001 and won three general elections in 2002, 2007 and 2011. He was the Prime Minster from 2003 to 2014 and then became the President of Turkey.

Like Trump he is a sexist, bigoted, prejudiced, extremist and racist.  He is fanatically religious, nationalist and certainly a vicious dictator and fascist.  He and his National Intelligence Organisation, (MIT) is the creator of Islamic State with the help of Qatar and the US.

He tried to expand his Kalifate beyond Turkey and dreamt of bringing back the times of the Ottoman Empire.  He intervened viscously in Syria and Iraq and tries to play a major role in the whole region to consolidate his power. He abused his power to restart war not just with the Kurdistan Workers’ Party (PKK) but with all Kurdish people in Turkish Kurdistan (Bakur) after two policemen were killed in June 2015 which the PKK always denied.  He banned active members and supporters of the People’s Democratic Party (HDP) and the PKK. Thousands of activists and politicians including many HDP MPs and both heads of the HDP are in prison. Since July 2015 so many Kurdish civilians have been killed or injured, over 400,000 people displaced from their own homes and so many towns and villages destroyed.

He justified the military coup of July 2016 in order to imprison many thousands from the military, politicians and civilians including judges, prosecutors, lawyers, teachers, nurses, academics and journalists and dismissed many more thousands from their jobs.  On 16th April 2017 he held a constitutional referendum to approve 18 proposed amendments to the Turkish constitution in order to create an executive presidency and presidential system.  This would allow him to stay in power as head of the state until 2029.  On January 20th, of this year he ordered an attack on Afrin, one of the Kurdish Cantons in the North of Syria, a most peaceful place, commonly known as Rojava. It was invaded after 58 bloody days of fighting, on 18th of March.  Recently he brought the Turkish general election forward from Nov 2019 to 24th of June fearful of losing power.

While he still supports terrorist groups, especially Isis, financially and logistically he is a very big threat to innocent people in the US, UK, the rest of Europe, Iraq, Pakistan and Afghanistan and also to peace in the Middle East.  So the longer his stay in power the more dangerous it will be for Turkey, the region, Europe and the US.

The question here is why a man with this character and terrible record is not seen as being dangerous?  Why was he not faced by hundred of thousands of angry protesters when he visited the UK on 13th of May?

Of course he should have been made unwelcome by a huge number of angry protesters.  But the Media and the State in the UK did not want that to happen to avoid embarrassing both the Prime Minster and President Erdogan.  The Media here usually silent or only very covers the atrocity that has been going on for so long against Kurdish and activists in Turkey.

As for the Prime Minster and her government, it was not just a matter of being silent about Erdogan and his government. It was business as usual. In fact, the failed coup and suppression of the Kurdish and others by the state of Turkey were beneficial for May’s government. On the same day, she met Erdogan she made a declaration of support for him and denounced the Kurdish as “terrorists” and, since 2016, the UK sold over £1bn of weapons to Turkey.

For those of us who did not know before, we should now know it is not in the interests of the UK to denounce Erdogan as Turkey is one of the strongest members of the North Atlantic Treaty Organisation (NATO), of being an important key ally in the fight against “terrorism “and an indispensable partner for future trading in a post-Brexit world.

So the recent demonstrations and protests against the visit of Mr Erdogan on 15th May and of his government have been left for the Kurdish, Turkish and a tiny minority of leftists, Trade unionists, socialist and anarchists. I am not surprised.




بەڕای من دروستکردنی ” زۆنی نەفڕین ” لە ڕۆژاودا حەل نییە

بەڕای من دروستکردنی ” زۆنی نەفڕین ” لە ڕۆژاودا حەل نییە:

زاهیر باهیر


گەر چی ئەم دروشمە بووەتە شێوەیەك لە خەبات بۆ بەرگریی لە کوردانی ڕۆژاوا و بووەتە داخۆازییەکی گەورەی ئەم ڕۆژانە، بەڵام بەڕای من ئەوە حەلی کێشەکە ناکات لە کۆتاییدا دەبێت باجێکی گەورە بدەین.
بە دروسستکردنی زۆنی نەفڕین ، گەر ئەمەریکاو وڵاتانی ڕۆژاوا بیکەن – کە زەحمەتە ئەوە بکەن – بەبێ دانەوەی پاداشت لە لایەن پەیەدە و هێزەکانی ڕۆژاواوە نابێت ، کە ئەویش زیاتر متمانەکردنە لە لایەن ئەوانەوە بە ئەمەریکا و داخوازی زۆری تر بۆ ئایندە .
گەورەبوونی هێزی چەکداریی، واتە داخوازی کولفەی زیاتر، قەبەکردنی ڕۆڵی حیزب و سیاسییەکان ، لەسەر حسابی خودی بزوتنەوەکەی خەڵک یاخود تێفدەم، دەبێت. بە گەورەبوونی ڕؤڵی ئەمان : هیزی چەکداریی ، حیزب هەروەها سیاسییەکان ، حسابێکی ئەوتۆ بۆ جەماوەر و بزوتنەوەکەی نامێنێتەوە ، چونکە ئەوان جێگای هەموو شتێکی دیکە دەگرنەوە لە ڕۆژاوادا و ئەو کاتەش ئەوەی کە دەیانەوێت بیکەن دەیکەن ، بێ گەڕانەوە بۆ جەماوەر یا خودی خەڵکەکە.
من وای دەبینم کارەساتەکە لە نزیكبوونەوەی پەیەدەوەیە لە ئەمەریکا و وڵاتانی ڕۆژاو ، وابەستە بوونیانە بە یارمەتی ئەوان لە ڕوی چەک و تەقەمەنییەوە ئەمەش لەو کاتەوە ڕویدا کە یەکینەکانی بەرگریی [ یەپەگە و یەپەژە] لە هێزێکی بەرگرییەوە بوونە هێزێکی هێڕشکەر، لە هێزێکی بڕواکەرە سەر خۆوە ، بوونە هێزێکی بڕواکردنە سەر ئەمەریکا، لە هێزێكی پاراستنی دەستکەوتەکانی کە بەدەستهاتووە ، بوونەتە هێزێك کە دەستکەوتێك بەدی بهێنن کە لە بەرژەوەدنی هەموو حکومەتەکانی ناوچەکە و ئەمەریکا و وڵاتانی ڕۆژاوا، بێت کە لاوازکرنی خۆیان و داعشە.
شەڕ لەگەڵ داعش دەبێت ڕاوەستێت ، مەگەر تەنها بۆ بەرگریی بێت. ئەو شەڕە شەڕی ئەمەریکا و ڕوسیایە بە وەکالەت لە ڕێگای دەستەو دایەرەکانیانەوە، هێزکەکانی ڕۆژاوا دەبێت لەو شەڕی وەکالەتە ، خۆیان بپارێزن .
گەورەترین نوشست و تێشکان چاواڕوانمان دەکات، گەر پەیەدە سیاسەتەکانی نەگۆڕێت، کە گۆڕینی ئەو سیاسەتە نە خواستی ئەردۆگانە و نە لە بەرژەوەندیشێتی ، هەر بۆیەش ڕێگا نادات کەس ئۆجەلان ببینێت، دەنا ئۆجەلان بە پەیامێك هاوکێشەکەی دەگۆڕی .


کاتێك کە بزوتنەەوی چەکداریی جێگەی بزوتنەوەی جەماوەریی دەگرێتەوە ، ئیتر نەگبەتییەکان لەوێوە دەستپێدەکەن و کۆتاییان نایەت:

کاتێك کە بزوتنەەوی چەکداریی جێگەی بزوتنەوەی جەماوەریی دەگرێتەوە ، ئیتر نەگبەتییەکان لەوێوە دەستپێدەکەن و کۆتاییان نایەت:

زاهیر باهیر


سەرکەوتن و شکستهێنانی بزوتنەوەی چەکداریی هەردووکیان وەکو یەکن ، ئەو ساتانەشی کە سەرکەتنێکی وەختی لە پارچە زەوییەکی تەسکدا بەدەستدەهێنیت، ئەو کاتەش سەرتایەکی دیکەیە بۆ تێشکاندنێکی درێژخایەن.
سەراپای بزوتنەوە چەکدارییەکانی چەرخی ڕابوردوو ئەمانەی ئێستاش نوشوشتییان بۆ گەلەکەیان و بۆ بزوتنەوەی جەماوەریش ، تۆمارکردووە ، بڕاواننە بزوتنەوەکانی : فەلەستیینیەکان ، پڵنەکانی سریلانکە ، فارسی کۆلۆمبییا ، ماوییەکانی فلیپین و کوردایەتییەکەی باشوور ڕۆژهەڵات.
گەر لە شوێنێکی وەکو باشور و فەلەستین-دا بە حوکمی هەندێك بارو دۆخی ناوچەیی و سیاسەتی بەناو کۆمۆنێتی نێو دەوڵەتی ، شتێكی کەمیان بە دەست هێنابێت ، ئەزموونی هەردوکیان، ئەوە دەسەلمێنێیت کە لە سەر شکستیهێنانیی خەڵکەکەی ، جەماوەرەکەی، بوە ، شتێکیان دروستکردوە کە لە ئێستادا بە ئامان و زەمان ناتوانر ێت لاببرێت.
بزوتنەوەی چەکداریی هەمیشە بە خزمەتی دەوڵەتانی ناوچەکە و بەشێکی جیهانی گەڕاوەتەوە ، نەك خودی خەڵکەکەی خۆی. هەمیشە لەبری لاوازکردنی دەوڵەتەکەی کە شەڕ دژی دەکرێت، بەهێزتری کردووە و دەکات ، هەر بۆیەش دەوڵەتەکان ، سیستەمی جیهانی لە هەوڵی فووتێکردنی ئەو بزوتنەوەیەدان ، تاکو ئەو کاتەی کە پێویستیانە.
هەڵبەتە بارودۆخی باکور و ڕۆژاوا جیاواز بوو ، بزوتنەوەیەکی بە ڕاستی جەماوەریی لە ئارادا بوو ، کە لە بەرژەوەندی هێچێك لە وڵاتانی ناوچەکە و جیهان و تەنانەت حیزبە لۆکاڵییەکانیش نەبوو. ڕێڕەوی نوێی ئەمان گۆڕینی خەباتکردنیان بوو لە چەکدارییەوە بۆ جەماوەری و لە دەوڵەت-نتەوەوە بۆ مرۆڤدۆستی ، بۆ بەیەکەوەژیان، بۆ نەهێڵانی نادادپەروەری ، بۆ پوچکردنەوەی وەهمی هەموو ئەو بزوتنەوانەی کە تا ئێستا هەبوون و بەڵام بە کردەوە ، دەقاو دەقای پێچەوانەی قسەیانی ، کردووە و سەلماندووە ، بۆ گەلێکی دیکە…..بوو
دیار بوو ، ئەمانەش لە قازانجی دەوڵەتانی ناوچەکەو ڕۆژاواو حیزبەکانی باشوریش نەبوون و نیین ، باشترین تاکتیکێکیش کە ئەو دوو بزوتنەوە لاواز بکرێت ، ئاڵاندنیان بوو لە جەنگەوە چ لە باکور و چ لە ڕۆژاوادا.
دەبوایە دەرك بەوە بکرایە بە گەوەرەکردنی بەرەی چەکداری و فراوانکردنی بەرەی جەنگ ، تەسککردنەوەی بەرەی جەماوەریییە و گەڕانەوەی ڕؤلی حیزب و لەدەستدانی ئەوانەن کە بەدەستهاتبون . لە باکوریش بە چەشن کارکردن لەسەر گەڕانەوەی پەکەکە بۆ ساڵانی 80 کان، لە دەستدانی هەموو شتێکە کە دەستەبەرکرابوون ، ئەوە ئاشکرا بوو لە ماوەی ڕاگرتنی شەڕدا ئەوەندەی کە بەدەستهێنرا، لە ماوەی 30 ساڵی شەڕی ڕابوردوو و سەد ساڵی شەڕی ئایندە ، بەدەستنایەتەوە . زیادکردنی ژمارەی چەکدار، شەڕی زیاتر سەرەڕای زەرەرە ڕۆحی و مادییەکان ، وەخت نەمانەوەیە ، بە فیڕۆدانی پارە و کەرەسە سەرچاوەییەکانی دیکەیە ، کە زەروورە لە کانتۆنەکان لە بوارە جیا جیاکان سەرف بکرێت. سەرقاڵی بە جەنگەوە یانی فەرامۆشکردنی لایەنە زەروورییەکانی دیکە.
بەداخەوە ئەمەی ئێستا لە ڕۆژاوا و لە باکور ڕوودەدات ، بە زایەدانی ڕەنج و ماندووبونی ئۆجەلانە کە نزیکەی 18 ساڵە هەوڵی بۆ دەدا، هەوڵی بەجەماوەرییکردنی بزوتنەوەکە بوو ، هەوڵی پاراستنی کەوتنە ژێر ڕکێفی ئەمەریکاو ڕوسیا، بوو.
ئیتر کاتی ئەوەیە کە جورئەتی ئەوەمان هەبێت کە بە پەکەکە و پەیەدە بڵێن ، گەر دەتانەوێت کارەساتی زیاتر بۆ ڕۆژاواو باکور دروست نەبێت ، دەبێت بە سیاسەتی هەڵەتانا بچنەوە و ئەو کەسانەی کە بەرپرسیارن لەو بارودۆخەی کە خولقاوە، واتە لە لەباربردنی بزوتنەوە جەماوەریەکەی باکور و ، لە ڕۆژاواش بوونە بەدیهێنەری ئامانجی دەوڵەتانی ناوچەکە و وڵاتانی ڕۆژاوا ، دوور بخرێنەوە و لە بڕوا و متمانەی خەڵك ڕوتبکرێنەوە.
ئەوەی کە ماوەتەوە بیڵێم بۆ ئەوەی تاوانبار نەکرێم، دەڵێم ، هەڵوێستی من هەڵوێستی ڕەخنەو هاریکارییانەیە هەر وەکو وابوە و تا ئێستاش پشتگیری لە هەردوو بزوتنەوەکە دەکەم بەڵام نەك بە هەموو نرخێك، نەك بە هەموو باجدانێک، نەك بە گرتنەبەری هەموو تاکتیکێک، نەك بە کارکردن لەسەر لاوازکردنی بزوتنەوەی جەماوەریی لە هەردوو لادا.


لە ڕۆژنامەی ژمارە 8 ی ‘ گۆڤاری شاری یاخی’ ” Rebel City”

زاهیر باهیر


لە ڕۆژنامەی ژمارە 8 ی ‘ گۆڤاری شاری یاخی’ ” Rebel City”  کە یەکێکە لە بڵاوکراوەکانی ئەنارکیستەکانی لەندەن، لە لاپەڕەی یەکەمدا دەڵێت ” ئەگەر زۆرێك لەم پێناسانەی خوارەوە لە خۆتا دەبینیتەوە ، تۆ ڕەنگە ئەنارکیست بیت .  کەواتە پیرۆزبایی : تۆ بەشێکی لە ئازادیخوازانی کۆنی چەند چەرخێك، لەو خەڵکانەی  کە توندوتیژی و دڕندەیی و کۆت و پێوەندەکانی  کۆمەڵی هەنوکەیی دەدەنە دواوە،  ئەوانەی کە نەهی  ئەگەری دونیایەکی ئازادتر و سۆزدارانەتر ، دەکەن ”


ئەگەر باوەڕت بەمانەی خوارەوە هەبێت،  ئەوە تۆ ئەنارکیستیت:


  • بوونی بەڕیوەبەرەکان پێویستیی نییە ، کرێکاران و کارگەران خۆیان دەتوانن باشتر شتەکان بەڕیوەبەرن .
  • پۆلیس، دادگاکان، بوونی بەندیخانەکان بە زۆری سوودمەندن و پارێزگاری لە دەڵەمەند و دەسەڵاتداران دەکەن.
  • هەڵبژاردن گاڵتەجاڕییە، جێگرتنەوەی یەك لە سیاسییەکان بەوی تریان جیاوازییەکی زۆری نابێت. گۆڕانکاریی تەواو لە چالاکییەکانی خۆمانەوە، دێت.
  • زۆرن ئەو پێداویستیانەی کە دەتوانرێت دابینبکرێن لەوانە: خانووبەرە ، خواردن ، پەروەردە و پێگەیاندن و زۆری تر ،  ئەگەر دەوڵەمەند هەمووی بۆ خۆی نەقۆزێتەوە.
  • بەشی سەرەکی میدیا نوێنەرایەتی بەرژەوەندی حکومەت و بزنسە گەورەکان و هەروەها بارودۆخی هەنوکەیی، دەکات.
  • نابێت هیچ کەسێك جیاوازکاریی و هەڵاواردنی لەگەڵدا بکرێت بە پاساوی جێندەیی و نەژادیی و ڕەگەزیی و مەیلی جنسێتیی و نەتەوەیی و تەمەن و توانستیی.
  • هیچ کەسێك دەسەڵاتی بەسەر ئەوی دیکەدا نەبێت.
  • سیستەمی ئابووریمان ( سەرمایەداریی) نادەدواریانەیە ، نادروستە و ڕاوەستاو و سەقامگیریش نییە .  خزمەتێکی یەکجار گەوەرە بە کەمایەتیەکی یەکجار کەمی خەڵک دەکات.
  • سنوورەکانی نێوانی نەتەوەکان هێڵێکی خەیاڵییە و دەبێت هەڵوەشێنرێتەوە.
  • لە ڕاستیدا گرفتەکانی کۆمەڵ بە چاکسازییکردنی  سیستەمی کرمێ بوو،  لابەلا نابێتەوە.  پێویستمان بە ڕێگایەکی تەواو جیاواز بۆ ڕێکخستنی هەموو شتەکان ، هەیە.


ئەوەی ئینگلیزی دەزانێت بۆ ئەوەی تەواوی وتارەکان ببینێت ، ئەوە با کرتە لەسەر ئەم لینکەی خوارەوە بکات:



کاتی ئەوە هاتووە کە پەیەدە مەرجی خۆی بەسەر ئەمەریکادا بسەپێنێ، یاخود


کاتی ئەوە هاتووە کە پەیەدە مەرجی خۆی بەسەر ئەمەریکادا بسەپێنێ، یاخود


ئێستا بەتەواوی دەرکەوت کە هێڕشەکەی تورکیا بۆ سەر شەنگاڵ و ڕۆژاوای کوردستان بە ئاگەداری بارزانی و ئەمەریکا و ڕوسسیا بووە ، زۆر نزیکیشە کە سەریشیان بۆ لەقاندبێت ، نەك هەر ئاگەدار بووبێتن.
کەواتە ئیتر کاتی ئەوە هاتووە کە پەیەدە مەرجی یەکەم و سەرەکی خۆی بەسەر ئەمەریکادا بسەپێنێت ، یا تورکیا لغاو بکات، یاخود ئەمان هاوپەیمانیییەکەیان لە تەك ئەمەریکادا هەڵوەشێننەوە ، کە لە ڕاستیدا ئەو هاوپەیمانییە ، کە چوونە جەنگە لەگەڵ ئەمەریکا دژ بە داعش و هێڕشە بۆ سەر ڕەقە لە ئێستادا، تەنها خزمەت بە بەرژەوەندی ئەمەریکا و سوریا و تورکیا و ئێران و وڵاتانی ڕؤژاوا دەکات ، نەك کێشەی کورد لە هیچ بەشێکی کوردستانا .
ئاشکرایە کە لە ئێستادا ئەمەریکا و وڵاتانی ڕؤژاوا، پەیەدە و هێزە سەربازییەکانیان زیاتر پێویستە ، تاکو ئەمان ئەمەریکاو ئەو وڵاتانەیان پێویست بێت.
ئیتر کاتی پتەوکردنی کانتۆنەکانە لە ڕوی ئابوریی و کولتوری بەیەکەوەژیان و پەروەردەی مرۆدۆستی و ئازادیخوازنە ، زیاتر لە هێرشکردن بۆ سەر داعش و قوربانیدان بەم هەموو تێکۆشەرانە و هارکردنی زیاتری تورکیا لە کورد لە ڕۆژاوا و باکور و باشووریش.


جەنگە نهێنییەکانی بریتانیا:

Britain’s Secret Wars


T.J Coles                             زاهیر باهیر


جەنگە نهێنییەکانی بریتانیا:


لەم پۆستەدا من خویندنەوە بۆ ئەو کتێبە بەهادارەی کە ساڵی 2016 دەرچووە ناکەم ، تەنها ئەوەندەی بکرێت چەند دێڕێکی لەسەر دەنوسم و گەلێك لە نهێننییەکانی دروستکردنی جەنگەکان لە لایەن دەزگە سیخوڕییەکانی ئەمریکا و بریتانیاوە ، کە زۆرێك لە ئیمە نایزانین ، دەخەمە بەرچاو و هیوادارم ئەوانەشی کە ئینگلیزی دەزانن بتوانن ئەو کتێبە لە هەلێکدا بخوێننەوە.

لەم کتێبەدا باس لە ڕۆڵی برتیانیا و دەزگە سیخوڕییەکەی کە ناوی MI6 [ ئێم ئای سکس ] لە هەڵگیرسانی ئەو شەڕانەی کە کراون و دەستوەردانی ئەم دەزگەیە و حکەمەتە یەك بەدوایەکەکانی بریتانیا کە لە نێوانی ساڵانی 1583 و 1914 وە کە تەدەخولیان لە لە 171 وڵاتا لە سەرجەمی  193 ولاتا کردووە.

بەڕاستی کە ئەم کتێبە دەخوێنیتەوە و گەر هەستی مرۆڤایەتییت تیادا بێت تف و نەحلەت بۆ دامەزراوەی سیاسی و ئابووری بریتانی کە حکومەتەکانی  و دەزگە سیخوڕییەکانی ڕەنگەدانەوەی ئەو سسیستەم و سییاسەتانەیە ، دەکەیت،  ئەمە جگە لەوەی کە وەکو من دەبیتە یەك پارچە ڕك و کینە و کاتێکیش کە هیچت بۆ ناکرێت ، هەر گێنگڵ دەخۆیت  و خۆت دەخۆیتەوە و حەز دەکەیت ببیتە بورکانێك و دونیا سەرەو ژێر بکەیت .  هاوکاتیش ڕك و کینەشت ئەستورتر دەکات سەبارەت بەو گەمژانەی کە ئەم وڵاتە بە دایکی دیمۆکراتییەت دەزانن و چاوەڕوانی پەخشکردنی دیمۆکراتییەت و بە خەڵات ناردنی دەکەن بۆ ولاتانی خۆیان و وەکو نمونەیەکی سەرلەبەر لە مافی مرۆڤدا ڕای دەگرن.


ئەم کتێبە پێشەکییەك و 14 چاپتەرە و بەرەنجامێکە ، کە تیایدا باس تەنها لە 14 وڵات دەکات کە چۆن بریتانیا دەستی چەپەڵی خۆی گەیاندوەتێ و وەیشومەی شەڕ و مردن و وێرانکاری و نەبوونی و برسێتی و نائومێدی بەسەر جەڵکەکەیدا ، بەخشیوەتەوە.

لە هەموش، بۆ نەگبەتی ، خۆشتر ئەوەیە کە بە دۆکۆمێنتەوە ئەوانەمان بۆ دەسەلمێنێ کە چۆن هاوکات یارمەتی حکومەتە بکوژ و بڕەکان کراوە هەر ئاواش هاریکاریی موعارەزەکانیشیان کراوە .

سەبارەت بە هندستان و دەستتێوەردان و حوکمکردنیدا لە ناوەڕاستی چەرخی ڕابوردوودا کە بریتانیا چۆن بووەتە هۆی مردنی 29 ملیۆن کەس لەوێ .

لە دوای ساڵی 1840 وە بریتانیا لە هەوڵی لاوازکردنی ئابوریی وڵاتانی دیکەدا بووە لە ڕێگای هێنانە خوارەوەی نرخی کاڵاو پێداویستییەکانی ئەو وڵاتانەدا بە ناردنی بەروبومی خۆی بۆ ئەوێ بە نرخێكی یەکجار هەرزان بۆ تێشکاندنی ئابووریی کشتوکاڵی و پیشەسازی ئەو وڵاتانە.

لەساڵی 1997 دا دۆکۆمێنتێك لە لایەن Chatham House [ کە مەعهەدێکی خێزانی مەلیکییە کە بە حساب سەربەخۆیە و سەبارەت  بەکاروباری جیهانی، سیاسەت دەکێشێت بۆ سەقامگیرکردنی ولاتان ]  لەو دۆکۆمێنتەدا سیاسەتی دەرەوەی برتیانیای بۆ چەرخی 21 تیادا کێشراوە ، ئەمەش ئەوەندە گەورەیە بووەتە کتێبێك و کە لەلایەن کۆمپانیا زەبەلاحەکانەوەی  وەکو بانق و کۆمپانیای نەوت  و ئەوانی دیکە  کۆمەكی پێکراوە و پشتگیریی لێکراوە .  لێرەدا واهاتووە کە سەرکەوتنی ئەم سیاسەتە ئەو پەڕی نهێنی پاراستنی دەوێت.  ئەم دۆکۆمێنتە ، یا ڕاسستر ئەم کتێبە گەرچی ساڵی 1997 سەردەمی حوکمی لەیبەر [ کرێکاران] کەوتە ڕوو بەلام لە سەرەتای گەرمەی جەنگەکانی صۆمالیا و ڕوانداو هەیتی و ئەوانی تری 192 و 1994 دا نوسراوە و کاری لەسەر کراوە.   لێرەدا سەبارەت بە هاریکاری حکومەتی تورکیا دژ بە کوردەکان و ڕاهێنانی بەشێك پۆلیس و سیخوڕی تورکیا کراوە بۆ سەرکوتکردن و ڕاگواستنەوەی کوردەکانی باکور.   هەر لەم دۆکۆمێنتەدا [کتێبەدا] باس لە گڵۆبەڵایزیشین دەکات کە چۆن بتوانرێیت بەروبوومی سروشتی وڵاتانی دیکە تاڵانبکرێت و بەکاربهێنرێت ، بێ گومان بۆ بەرژەوەندی بریتانیا و کۆمپانییەکانی .

لەم کتێبەی سەرەوە ، جەنگە نهێنییەکانی بەریتانیا ، باس لەوە دەکات کە چۆن بریتانیا ڕاهێنانی بە هێزێکی حکومەتی سربلانکە کردووە بۆ سەرکوتکردن و پاکتاوکردنی نەیارانی کە لە ساڵی 2009 داسوپای سریلانکە  توانی 40 هەزار تامەلی لە شوێن و زێدی خۆیان هەڵکەنێت.

لە بەشی سوریا-دا دەڵێت  ئەم ولاتانە هەر بە کەڵەگایی هێڕشیان کردە سەر سوریا ، چونکە چارتەری 51 ی ساڵی 1945 و ” دەوڵەتە یەکگرتووەکان دەڵێت: لە دوو حاڵەتا دەتوانیت هێڕشی سەربازی بکەیتە سەر ولاتێك ، کاتێك کە بەرگریی لە خۆت دەکەیت و کاتێكش کە بە بڕیاری دەوڵەتە یەکگرتووەکانە.

لە دۆکۆممێنتەکەی 2005 دا بەشی سیخوڕیی ئەمەریکی ، سی ئای ئەی، پێشبینی ئەوەی کردووە کە ڕاپەڕین دژ بە حکومەتە هەڵنەبژێڕراوەکان دەکرێت ئەوەبوو لە ساڵی 2010 و 11 دا ڕوی دا.

ئەمەریکاو بریتانیا سەبارەت بە گۆڕینی حکومەت لە تونس و میسردا ڕایان وا بووە کە موبارەک و بن عەلی دوای پلانەکەی ئەمەریکا نەکەوتن لە بەرزکردنەوەی نرخ داو لە داشکاندنی باج لەسەر نێردراوەکانی ئەوان و تەواونەکردنی پرۆسەی بەتایبەتی کردنی کەرتە حکومییەکان. لەبە ئەمەش بزنسئ ئەمەریکی و ئەوروپی دەیانەوێت لەدەست موبارەک و بن عەلی ڕزگاریا ببێت  .  هەرچیش سوریا و لیبیایە ئەوە حسابیان  سەر بە کەمپی ڕووسییا بۆ کراوە و زۆربەی بەروبوم و کەرتی پیشەسازی و کشتوکاڵی و نەوتە بەدەست دەوڵەتەوەیە. گەرچی ڕایان وابوو کە ئەسەد ڕیفۆرمی کردووە بەڵام هەر لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدایە.

نوسەری کتێبەکە دەڵێت هەوڵی ئەمەریکا و بریتانی دەگەڕێتەوە بۆ حەفتاکان کە گروپی تیرۆریستی ئیسلامییا لە پاکستان و ئەفغانستان و چین و میسر وفلیپین چەند وڵاتێکی دیکە دروست کردووە، تاکو ڕوسیا بئاڵێننە شەڕی ئەفغناستانەوە و زەفەری پێبەرن وەکو بردیان .

دەڵێت سەرچاوەیەکی سیخوڕی پێی وتووە کە ئێم ئای 6 لە ساڵی 2010 دا  کە لە ڕێگای  100 هەزر سەربازەوە سوریا داگیربکەن بە یارمەتی گروپە تیرۆریستەکان ، بۆ ئەمەش ڕاهێنان بە زۆرێك  لە تورکیا کراوە و بە نهێنی لە لیبیا و لە باکوری لوبنانیش .  بەدۆکۆمێنت نیشای دەدات کە کابرایەكی سەرەكتیرۆریستان بە ناوی ئال-هەراتی 200 هەزار یورۆی پێدراوە ، ئەمەش کەشف بوو چونکە ئەم پاریە دز چووە سەری و پارەکەیان دزیی ، کاتێك کە پۆلیس بانگکراوە ئەو بە پۆلیسی وتووە ئەو سەفەری فەرەنسا و ئەمەریکا و قەتەر و سعودییەی کردەو ئەم پارەیەی پێدراوە تاکو لە لیبیا بتوانێت پیلان دژ بە قەزافی بگێڕێت ، ئەمە لە ساڵی 2011 دا کەشف بوو.  پەیمانێکی تایبەتی لە نێوانی ئۆباما و ئەردۆگانا لە ساڵی 2012 دا  واژۆ کراوە کە تورکیا نێوەندێك بێت هەم بۆ ڕاهێنانی گروپە تیرۆریستەکان لە لایەن سیخوڕەکانی ئەمەریکا و برتیانیاوە و هەم بۆ گواستنەوەی چەك بۆ لیبیا و بۆ سوریا [ ئەمە ئەوە دەگەیەنێت  کە ئەمە سڕە و سڕی زیاتریش هەیە لەژێر دەستی ئەردۆگانا بۆیە ناتونن هیچی پێبکەن و بڵێن ، چونکە خۆیان سەری تیرۆریستەکانن و ئەردۆگان تەنها یارمەتیدەر بووە لەو ساڵانەدا]


سەبارەت بە لیبیا : ئەم وڵاتانە هەر لە سەرەتاوە چاویان بڕیوەتە سەروەت و سامانی سروشتی لیبیا، هەر لە ساڵانی حەفتاکانەوە ئەمان لە پلان و پیلانگێڕێتییدا بوون دژ بە لیبیا،.  لە مانگی شوباتی ساڵی 1996 دا پیلانێکیان دژ بە قەزافی گێڕا کە دەزگەی سیخوڕی بریتانیا 100 هەزار پاوەنی لەوەدا سەرفکرد  لە ڕێگای تۆڕێك لە ئەفسەر و سیخوڕەکانی خودی لیبیاوە کە لە دوای ساڵی 2000 وە دەرکەوت کە سەرۆکی تۆڕی سیخوڕی لیبیا ، موسا کۆسە ، کە گوایە دەبڵ سیخوڕ بووە هەم هی لیبیا  و هەم هی ئێم ئای 6 ی بریتانی .  ئەمان هەر زوو بنکەی خۆیان لە شاری  بەنغازی کە بنکەیەکی بە هێزی موسڵمانە تیرۆریستەکانی لیبیایە ، داکوتا و کەوتنە یارمەتی ئەوان.

لە کاتێكدا کە فڕۆکە جەنگییەکانی ئەم وڵاتانە بە هاوکاری گرۆپە تیرۆریستەکان مناڵانی لیبییان دەکوشت دەیڤد کامیرۆنی سەرەك وەزیرانی بریتانیا تەسریحی دا وتی : لیبیا یەکێکە لە دەوڵەمەندترین وڵاتی ئەفەریقی و نۆیەمین سەرچاوەی نەوت و غازە لە جیهاندا .  تەماشای ئەم چاوتێبرینە بکەن  کە پیلانەکەیان 50 هەزار کەسی کوشت و کولفەی خەسارەی لیبیاش چووە 200 ملیار دۆلار . بەم شێوەیە ئەو کنەکردنەی کە ئەم دەزگە سیخوڕییانە کردیان ئەوە بوو لە ساڵی 2011 دا بۆیان چووە سەر و بە سەروەت و سامانی ئەو وڵاتە شاد بوون.


سەبارەت بە عێراق:  ئەوە خۆمان دەزانین کە چییان کرد بە عێراق بەڵام لێرەاش زۆریان کرد بۆ گەمژاندنی مرۆڤی برتیانی تا ئەو ڕادەیەی تەنها لە سەدا 6 یان دەزانن کە 1.03 ملیۆن عێراقی سەرەنجام بریندار و پەککەوتەو کوژراوە، لە سەدا 59 یان  وائەزانن کە خەسارەی عێراقییەکان  تەنها 10 هەزار کەس بووە  ئەمە بە گوێرەی پوڵیکی نوێ . لەم کتێبەدا واهاتووە کە کۆڵۆنیالی بریتانی دێرك هارڤی وتویەتی کە مەترسی سەرەکی لە عێراق دا زەرقاوی و گروپە ئیسلامییە تیرۆریستەکان نییە ، بەڵکو کەسەکانی ڕژێمی پێشوو دۆستەکانییەتی.  هەروەها هارڤی ئەوەشی وتووە کە بۆ مەبەستی پاگەندە هەر کەس دژ بەداگیرکردنی عێراق بوایە بە قاعیدە دراوەتە قەڵەم .  دەڵێت سەربازێک لە کوردستانا [ بەشی عێراق] لە ساڵی 2009دا وتویەتی کە لە عێڕاقدا 3 دەسەڵات هەیە ، حکومەتی مەرکەزیی ، هەرێم و دەسەڵاتی داعش [ سەیرە ئەو کاتە ئێمە هەر ناوی داعشمان نەبیستبوو کەچی ئەو وا دەڵێت]

نوسەری ئەم کتێبە ڕای وایە  تەسلیمکردنی موسڵ تاکتیکێك بوو دژ بە کوردەکان ، کە هەر پێشمەرگە بوو کە شەڕی دژ بە داعشیان کرد .  دەڵێت لە حوزەیرانی 2014 دەدا  وەزیرێکی حکومەتی شیعە بە World Next Day  وتووە کە ئیدارەی ئۆباما بۆ دوو مانگ بوو دەیانزانی کە داعش هێڕش دەکاتە سەر دوو شاری عێراقی کە لەئێستاشدا هێڕش بۆسەر بەغداد دەکەن و لە تورکیاش ڕاهێنیان پێکراوە.  داعشیش لە لایەن سعودییەوە هاریکایی و کۆمەك کراوە کە بە گوێرەی دۆکۆمێنتێک سعودییە 3 ملیار دۆلار کۆمەکی بە جیهادییەکان کردووە.  دەڵێت قونسلییەتی ئەمریکی لە بەغداد لە ڕۆژی 2/6/14 زانیویانە کە داعش موسڵ داگیر دەکات بەڵام بە مالیکییان نەوتووە..

دەڵیت یەکێکی سەر بە هێزی  دژە تیرۆری پێشینەی ئەمەریکی وتویەتی:  زۆرێك سەرمایەگوزارییان لە تورکیا لە بزنسی توندڕەوەکانا کردووە .. ئەگەر ڕووبەڕووی ئەوە ببیتەوە و لێپێچینەوە بکەیت ئەوە پرسیاری زۆر گرنگ دەوروژێنێ سەبارەت بە جەنگاوەرەکان، قازانجەکانیان و ئەوانی دیکەی لە جەنگ سوودمەندبوون، ئایا ئەمە تەحەمولی ئەوە دەکات کە تەنگ بە تیرۆریستەکان  هەڵبچنرێت؟

لە ڕەدەڵ و بەدەڵەکەی تورکیاو داعش دا بۆ ئەو ژمارە کەمەی قونسلییەتی تورکیا لە موسڵ، تورکیا 700 کەسی بەرداوە کە هەندێکیان ، جیهادییە بریتانییەکان بوون.

کاتێکیش کە حەملەی خەڵك پەیداکردن بۆ داعش لە ئەمریکا و بریتانیا و فەرەنسا دەستی پیکرد بە خەڵك دەوترا ” وەرە بۆ سوریا لەوێ شەڕ لە بەرانبەر پارەی نەختینە و ژن-دا هەیە،   بەم شێوەیە وڵاتی خۆمان بەجێهێڵا و روومانکردە سوریا”


دەربارەی ئێران:   دەڵێت بەشێکی گرفتی ئەمەریکا و بریتانیا لەگەڵ ئێرانا ، ئەوەیە کە ئێران دەیەوێت لە ڕێگەی پاکستان و ئەفغانستانەوە بۆری نەوت و غاز بۆ هیندستان و چین، بنێرێت.  ئەش بەرژەوەندی ئەنگلۆ-ئەمەریکی دەخاتە مەترسییەوە.  بۆ ئەمەش ئیسرائیل و ئەمەریکاو بریتانیا [ تۆڕە سیخوڕییەکانیان] کەوتنە جەنگی چەپەڵەوە دژ بە ئێران .  لە دەمی سەرۆکی تۆڕی سیخوڕی بریتانیاوە، جۆن ساوەرس لە ساڵی 2012 دا ئەوەی درکان کە دەزگە سیخوڕییەکان لە 2008 وە لە ئێرانا کنەیان دێت.

ئەوەش کەشف بووە کە لە مانگی نیسانی 1980 دا هێزی تایبەتی بریتانیا ڕاهێنانی بە 28 بو 30 لە پیاوەکانی خومەینی کردووە.

هەر لێردا هاتووە کە دەزگە سیخوڕییەکانی ئیسرائیل و ئەمەریکا و بریتانیا 5 لە پسپۆڕەکانی ئەتۆمی ئێرانیان کوشتووە ، کە ئەمانەن: موستەفا ئەحمەدی-ڕۆشەن، مەسعود عەلیمۆحەمادیی، ئەردەشێر هۆشینپاوەر، دەروێش ڕەزانجادیی و مەجید شەهراریی.


یەمەن:  لە کۆتایی حەفتاکانا سی ئائ ئەی و ئێم ئای 6 هەندێك لە یەمەنییە فاشستەکانیان ڕاهێنان پێدەکرد تاکو ڕوسیا ڕاکێشنە ناو شەڕەکەی ئەفغانەوە، ئەمەش لە دەمی ڕاوێژکاریی قەومی جیمی کارتەری سەرۆکی ئەو کاتەی بریتانیا ، کە برێزنسکی بوو، درکێنرا.  پلانەکەش کاری پێکرا و توانرا ڕوسیا بۆ شەڕەکە ڕاکێشرێ و ئیفلاسی پێبکات و سەرەتا بێت بۆ هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی شوورەوی.


ئۆکرانیا:  کێشەی ئەمەریکا و بە تایبەت ئەوروپا لەگەڵ ئۆکرانیا کێشەی ئابوریی بووە ، هەر لەبە ئەوەش سەرجەمی کێشە سیاسییەکان ڕەنگدانەوەی مەسەلە ئابورییەکە بووە .  کاتێک کە ئۆکرانیا سەربەخۆ بوو لە ساڵی 1991 بووە خاڵی بەیەکادانی ڕوسیا و  ڕۆژاوا و ئەومەریکا. لە سەدا 17 دانیشتوانی ئۆکرانیا کەمایەتی ڕوسین لە سەدا 50 ی مامەڵەی ڕوسیا غاز و نەوتە بەم شێوەیە ئۆکرانیا دەروازەی چوونەناوەوەی ڕوسیایە بۆ ئەوروپا، هەر وەکو چۆن مەکسیکۆ بۆ ئەمەریکا بایاخی تایبەتی خۆی هەیە بەو چەشنەش ئۆکرانیا بۆ ڕوسیا.  بەدەستهێنانی وزە  مەبەستی سەرەکی بریتانیایە،  دوای ئەوەش هێزی کاری هەرزان وکاڵا دێت هەروەها بۆ ئەوروپاش گرنگە کە لە سەدا 80 ی غازی ڕوسیا بە ئەوروپا دەفرۆشرێت. ئەمانە هەمووی وادەکات کە جەنگی نێوانی ئەم 3 لایەنە بەردەوام بێت ئەو هەموو دەنگەدەنگەی ئیعلام و خۆجیڕکردنەوە لە یەکدیی و سیخوڕی ئەمەریکا و برتیانیا و دەستوەردان لە حکومەتی ئەوێ و بەشداری پرۆتێست و خۆپیشاندانەکان لە لایەن سەر بە ئەوروپییەکان و ئەمەریکییەکانەوە هەمووی بۆ ئەوەیە ،  نەك بۆ مافی مرۆڤ و بەهاو بەرژەوەندییەکانیان.


سریلانکە : وڵاتێکی دیکەیە کە لە م کتێبەدا هاتووە و ڕۆڵی سسیخوڕەییەکان و سیخورەکانی برتیانیا بە ئاشکرا دەردەخات کە هەندێك ڕاستیی کە تا ئێستا زۆربەی هەرە زۆرمان نەمانبیستوە.  ئێ جۆنیشی ببیستین بێ گومان میدیا هەرگیز باس لە ڕؤڵی سیخوڕەکان ناکات لە وێرانکردنی وڵاتان و کوشتن و بڕێنی خەڵکانی هەژاردا.

لێرەدا باس لە یارمەتی و ناردنی چەکی بریتانی بۆ حکومەتی سریلانکە دەکات کە لە ساڵی 2009 دا بوە هۆی ڕاماڵینی تامەلییەکان لە زێدی خۆیان و کوشتنی 40 هەزار کەسی سیڤل.  جەنگی ئەهلی لەوێ لە ساڵی 1982 دا بەڕێوە بوو ، هەر لەو کاتەوە بریتانیا لەسەر داخوازی حکومەتەکەی هێزی بۆ کارو ئامانجی  تایبەتی لەوێ پێکهێناوە بەناوی دژە تئرۆرەوە ئەمەش لەژێر ناوی دامەزراندنی کۆمپانیایەکدا بۆ درێژەدان بەو کارە،  هاوکاتیش موسادی ئیسرائیلی ڕاهێنانی بە هێزی تامیلییەکان دەکرد دژ بە حکومەت.

لە ساڵی 2004 دا بزوتنەوەی تامیل کەرت بوو Karuna [ کەرونە] جیا بووەوە لە تامیل و کەوتە شەڕ لەگەڵیان و توانی 6000 ئەندامی تامیلییەکانن بکوژێت .  دواتر دەرکەوت کە کەرونە پیاوی بریتانیا بووە و لە ساڵی 2007 دا بە پاساپۆرتێکی مزەوری دیبلۆماسیانە هاتە بریتانیا  کە پێی زانرا لەژێر فشاردا بڕیار درا کە دادگایی بکرێت   بەڵام دواتر وتیان کە بەڵگەی تەواو نییە تاکو بدرێت بە دادگا[ لەوە دەکات کە دەزگەی سیخوڕی بریتانی نەیهێشتبێت].  لە تەموزی 2007 دا حکومەت لەوێ بڕیاری دا کە بوجەی میلیتەری بە ڕێژەی لە سەدا 45 زیاد بکات هاوکاتیش قەبارەی سوپای ئەوێ بە 50 هەزار بۆ 168 هەزار زیاد بکات.

دوای جەنگی نێوانی تامیلییەکان ژمارەی چەکدارانییان دابەزی . ئەو 1000 کەسەشیان کە مابوو کوژران و ئیتر کۆتایی بە بزوتنەوەکەیان هات بەڵام لەسەر حسابی 40 هەزار مەدەنیدا.

بوجەی سوپای حکومەت لە ساڵی 2012 دا 2.1 ملیاردۆلار بووە کە لە ساڵی 2011وە بەڕێژەی لە سەدا 7 زیادی کرد..


لە چاپتەری 9 دا باسی کۆڵۆمبیا دەکات:   لە ساڵی 2010 وە بریتانیا چاوی بڕییە کۆڵۆمبیا کە وەسفیان دەکرد کە زۆر بە بایاخە بۆ هەناردەی بریتانی کە ئابورییەکی باشی هەیە لە ئەمەریکای لاتیندا و لەبارە بەهۆی ئەوەی کە کار بە منداڵ دەکرێ و chemical warfare ، تیمی تەسفییەکردنی موعارەزە و هێزی میلیشیا و سیاسەتی پاکۆدانی هەژارانی کەمایەتییە نەتەوەییەکان ، لە کۆڵۆمبیا هەیە[ ئەمانە زەمینەی لەبار بوون بۆ بریتانیا بۆ کردنی بزنس لە کۆڵۆمبیا] .  کۆڵۆمبیا لەسای هێزە میلییشیاکانی حکومەتەوە زۆربە خەڵکی مەدەنی لەنا بردووە هاوکاتیش بزوتنەوەی فارس-یش بەرپرسیار بووە لە لەناوبردنی لە سەدا 25 ی خەڵکی مەدەنیی. هێزە میلیشیاکان بەرپرسیار بوون لە بازرگانی لە سەدا 80 ی مادە هۆشبەرەکانی کۆڵۆمبیا.

لە کۆڵۆمبیا کێشەی زەوی کێشەیەکی سەرەکی بووە کە لە سەدا61.2 زەوی ئەوێ لە لایەن 10 هەزار خاوەنزەوییەوە کە بە ڕێژەی سەدی دەکاتە تەنها 0.4 دانیشوانی کۆڵۆمبیا، زەوتکراوە.  هەر ئەمەش بوو کە بزوتنەوی فارس لایەنگریی زۆریان هەبوو ، لە ساڵی 1998 دا لە سەدا 60 ی کۆڵۆمبییان کۆنترۆڵ کردبوو .  لە ساڵی 2000 دا زیاتر لە 317 هەزار کۆڵۆمبی بەناچاری ماڵ و زێدی خۆیان بەجێهێڵا.

لەو بەشەدا باس لەوە دەکات کە USB  کابرایەک کە پەیوەندی لەگەڵ هێزی میلیشیا هەبووە لە لایەن پۆلیسەوە گیراوە ، لەوێدا دەرکەوتووە کە 890 سیاسی لە لایەن ئەم کابرایەوە، بڤەە هەموویان  بە بڕی 1.5 ملیۆن دۆلار موچەیان بۆ بڕاوەتەوە [ دیارە هەمووان دەزانین کە ئەم بەرتیلە بۆ].


لە چاپتەری 10 دا دا باس لە Papua [پاپۆییە]

لە ساڵی 1962 ئەمەریکا فشاری خستە سەر هۆڵەندە تاکو ڕۆژاوای پاپۆیی بخاتە ژێر کۆنترۆڵی UN  وە ، ئەمەش بەیارمەتی و کۆمەکی بریتانیا کراوە بە مشاورە لەگەڵ سوهارتۆی دیکتاتۆری سەرۆکی ئەو کاتەی ئەندەنوسیا کە ئەم کابرایە لە لایەن ئەمەریکا و بریتانیاوە دەستخۆشی لێکرا بۆ لەنابردنی 500 هەزار کۆمۆنیست و یەک ملیۆن جوتیاریش .  سوهارتۆ سی ئای ئەی و ئێم ئای 6 بریتانی هێنایانە سەرحوکم تاکو ئەوەی کە خۆیان ناتوانن ئەنجامیبدەن ئەم بیکات بۆیان.  ئەندەنوسیاش بە فەرمی لە ساڵی 1969 ڕۆژاوای پاپۆییە ی داگیرکرد  ، دواتر هەڵبژاردنێیكی قەشمەرجاڕی بە 1026 کەسی ئەوێ ، کرد کە بەڕێژەی سەدی دەکاتە لە سەدا 1 ی دانیشتوانەکەی .   ئەم هەڵبژاردنەش لە لایەن بریتانیا و ئەمەریکاوە بە دادوەرییانە و بێ دەستێوەردان و سەربەخۆ، ناسرا.

دیارە هەموو ئەم ناڕەوایی و کارە نامرۆیانە لە پێناوی بەرژەوەندی ئابورییدا دەکرا کە بریتانیا بەرژەوندییەکی زۆری لە ئەندەنوسیا و ڕۆژاوای پاپۆییە هەبوو کە بۆ ئەمان دەهێنرا کە چاوپۆشی لە مافی مرۆڤ و کارە دڕندانەکانی دیکەی سوهارتۆ ، بکرێت.


لە بەندی 11 دا باس لە صۆماڵیا دەکات:

صۆماڵیا بە وڵاتێکی هەژاریی و بێ بارانیی و بێ بەرووبومیی ناسراوە و کە ساڵانە دەسڕێ پیتاککردنی بۆ ڕاخراوە.  ئێمە هەموومان ئاوا ئەو وڵاتەمان ناسیوە ، بەڵام ڕاستییەکەی ئاوا نییە و ئەم وڵاتانەن کە بوونەتە هۆکاری ئەو هەژاری و نەدارییەی کە لەوێ هەبووە و هەیە.   ساڵی 1992 کە وشکەساڵی و برسێتی دەستیپێکرد هەلێکی باشی ڕەخساند  بۆ بریتانیا و ئەمەریکا کە ڕاستەوخۆ دەستوەردەن لەو وڵاتە کە لە هەقەتا لەژێر ناوی کەمپەین بۆ نەهێڵانی وشکەساڵی و برسێتی،  کەمپەینی داگیرکردنی مافی مرۆڤی صۆماڵی، دەستیپێکرد.

لە ڕاستیدا هەوڵی داگیرکردنەکەی ئەوان لە 1992 دا بۆ ئاڵۆزکردنی حکومەتی ئەو کاتەی صۆمالیا و زامنکردنی سامانی نەوتی ئەوێ، بوو،  نەبا ڕوسیا و چین پێش ئەمان بیگەنێ.

بە بەڵگەوە نوسەری ئەم کتێبە پێمان دەڵێت کە زۆرێک لە ئەندام پەڕلەمانەکانی ئەوێ بە پشتی هێزی سەربازیی دەرچووبوون و دوای ئەوەش مانگانە 600 پاوەندیان لە لایەن بریتانیاوە بۆ تەرخان کراوە، کە سەرجەمی بوجەی ئەمەش چووەتە 15ملیۆن پاوەن.

هەواڵێک کە ئێمە لێی بێ خەبەر بووین، ئەبو خەتادە بوو،  کە بەڕەگەز ئەردەنی بوو ، ئیمامی مزگەوتێك بوو کە گوایە توند ڕەو و هاوڕای داعش بووە و خەڵکی بۆ پەروەردەکردون بۆی ناردون .  ئەبو خەتادە گیرا و درایە مەحکەمە و دواتر ڕەوانەی ئەردەن کرایەوە ، گەرچی خۆی نەی دەویست بینێرنەوە، گوایە ژیانی لە مەترسیدایە .  لەم کتێبەدا ئەوە دەردەکەوێت کە ئەبو خەتادە پیاوی ئێم ئای 6 ی ئیرە بووە و ئەو ماوەیەیەی کە بەندکراوە ئەم دەزگە سیخوڕییە هەموو مەسرەفێکیان کێشاوە هەر لە پێڵاو و پۆشاکی خۆیی و منداڵییەوە تاکو بازاڕیشیان  بۆ کردووە ، ئەم بەندیش نەبووە لە بەندیخانە ، بەڵکو لە خانویەکدا بووە وەکو ئەوەی کە لەوێ بەندکرابێت و کرێکەشی بۆ دراوە.

قەرسەنەکانی صۆماڵیا کە میدیا زۆریان لەسەر دەنوسێت و گوایە ئەوانە مافییان و خەڵك ڕوتدەکەنەوە و کەسانی بێگانە بە دیل دەگرن و بوونەتە هۆی نەبوونی قوتی منداڵانی صۆماڵیا.  ئەمەشیان ، ئەم کتێبە بە بەڵگەوە دەری دەخات کە پێچەوانەکەی ڕاستە .  ئەوە بەلەم و کەشتییەکانی وڵاتانی ئەوروپی بوون کە ڕاوی ماسسیان لەوێ دکرد و پشتگیریشیان لە لایەن دەزگە سیخوڕییەکانەوە دەکرا ، ئەوە ئەمانن قەراصنەکانی دەریا و بڕینی قوتی منداڵانی صۆمالیا ، ئەوە ئەمانن کە 4 ملیۆن منداڵی ئەوێیان برسی کردووە.  ئەم کارەش بە یارمەتی ڕێکخراوی Islamic Courts Union  کە بریتانیا کۆمەکی پێدەکرد لە پیلانگێڕان و مەحفکردنەوەی بەناو قەراصینە صۆمالییەکاندا.  ئەوەتی قەراصینە ئەوروپییەکان ڕاوی ماسی لەوێ دەکەن، بۆ خەڵکی صۆماڵی  بە ئاشکرا دیارە کە ژمارەی ماسیی لەو محیتەدا کەمیکردووە.


چاپتەری 12 سەبارەت بە بەنگلادشە:


یەک منداڵ لە 4 منداڵی بەنگڵادشی خواردنی تەواو و بەسوود ناخۆن ، 60 ملیۆن لە دانیشتوانەکەی داهاتی ڕۆژێکیان بەرانبەر بە تاکە دۆلارێکە، 15 ملیۆنیان داهاتی ڕۆژانەیان تەنها لە بەرانبەر 20 سێنتی پاوەنێکی بریتانییە [ پاوەنێک 100 سێنتە] ، ئەو پەڕی برسێتی هەیە و خراپترین کولتوری باوکسالاریی بوونی هەیە لە سەدا 60 ی ژنانیان لە بەرانبەر لە سەدا 25ی ژنانی بریتانییدا ڕووبەڕووی مامەڵەی خراپ و توندووتیژی دەبنەوە.  ئەم وڵاتە لە ڕیزبەندیی متمانە و هێزی جێندەیی UN دا لە ڕیزی 108 دایە لە سەرجەمی 109 وڵاتا هەروەها بەرزترین بڕی مردنی ساوایانی تۆمارکردووە.  وڵاتێك ئەمە حاڵی بێت باشترین زەمینە بۆچەوساندنەوە ڕووتانەوە و ناعەدالەتی، سازاندووە ، بەیەک وشە بۆ بزنس، بۆ بریتانیا و ئەمەریکا زۆر باشە، کە هاوکاتیش زۆرێکیان شارەزایی و نیمچە شارەزایی کاریان هەیە، خاوەنی زەوییەکی بەپیت و پێزن و خاوەنی بڕێکی زۆری نەوت و خەڵوزن ، لەسەرو ئەمانەشەوە بەنگلادش لەهەموو وڵاتانی خواروی ئاسیا کارئاسایی زیاتریی  بۆ بزنس تیدا کراوە، واتە هەموو مەرجەکانی دروستبوونی سەرمایە فەراهەم دەکات ، یانی کرێکاران هیچ مافێکیان نییە، دەکرێت 24 کاژێر کاریان پێبکرێت، هەرکات بتەوێت دەریان کەیت، کرێی کەمیان بدەییتێ ، لە هەلومەرجی خراپدا کاریان پێبکەیت، مۆڵەت و ئیجازەی منداڵبوون و نەخۆشی کارەساتی خێزانی و لەم مافانە یا نییە یا هەر دەگمەنە. لەمە باشتر بۆ بزنس چی تر هەیە؟؟!!

بەتالوێنی ئەنجامدانی چالاکی خێرا:

لە ساڵی 2002 دا پارتی ئوومە ئەو هێزەی سەرەوەی بە ناوی  پرۆسەی ‘پاککردنەوەی دڵ’ دروست کرد کە لە ڕاستیدا بۆ هێڕشکردنە سەر هەژاران بوو بەتایبەت ئەوانەی کە نەیان دەویست  بچەوسێنرێنەوە.  بە گوێرەی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی مافی مرۆڤ لەو عەمەلییەدا 40 هەزار سەربازی شەخصی بەشداریکرد ، 10 هەزار کەسیان گرت 50 یان هەر لە بەندیخانەدا کوشت.  هاوکاتیش بەزیادبوونی کوشتن و بڕینی خەڵک فرۆشتنی چەکی بریتانی بۆ حکومەتی ئەوێ چووە 9 ملیۆن پاوەند.

لە ساڵی 2006 دا ئەم بەتالوێنە دانیان بەوەدا نا کە لانی کەم 600 کەسیان کوشتووە.  ئەمان بەردەوامبوون لە کوشتنی چالاکوانی سیاسیی و لە گروپی عەوامی و لەوانەی کە کێشەی زەوی و ئاویان لە گوندەکانا لەگەڵ خاوەنزەوییەکان هەبووە و کوشتنی ئەندامەکانی پارتی کۆمۆنیستدا.

تۆنی بلایری کۆنە سەرەکوەزیری بریتانی ئاوا وەصفی بەنگلادشی کردووە ” بەنگلادش یەکێكە لە 5 مارکێتەی کە لە بەرەی پێشەوەن ”   تا ئەو ڕادەیەی کە لە ساڵی 1998 دا زیاتر لە هەزار NGO  ڕێکخراوی ناحکومەتی کە زۆرێکیا کۆنتراکتیان لە لەیەن حکومەتەوە بۆ زامن کرابوو وەرگرت ،  خۆیان بۆ بزنس لە بەنگلادش تۆمار کرد.






عەفرین و سیاسەتەکانی پەیەدە

عەفرین و سیاسەتەکانی پەیەدە

                                                    زاهیر باهیر – لەندەن

                                                     ئازاری 2018

عەفرین یەکێکە لە دەڤەرەکانی  ڕۆژاوای کوردستان کە هەتا 17/03/2018 یەكێك بوو  لە سێ کانتۆنە خۆسەرییەکەی ئەوێ  کە دەستی چەپەڵی  حەوت ساڵەی جەنگی ناوخۆی  سوریای پێ نەگەیشتبوو.  عەفرین یەکێك بوو لە شوێنە هەرە  ئاسایشەکانی سوریا تاکو 20/01/18، ڕۆژی داگیرکردنی لە لایەن دەولەتی فاشی  تورکیاوە.  بە هۆی  بەرقەراربوونی ئاسایش و دووربوونی لە شەڕ نزیکەی 200 هەزار کەس لە حەڵەب و شار و جێگاکانی دیکە لەوێ نیشتجێ بووبوون . ئەم خەڵکانە لەوێ زۆر دڵخۆش بوون چونکە  ئازادیی و ئارامیی و ئاسایش و یەکسانیی و ڕێز و مرۆڤبوونی خۆیان دۆزییەوە.

هۆکارێکی  زۆر هەبوون بۆ دەوڵەتی تورکیا بە هێڕشبردنە سەر عەفرین و داگیرکردنی.  هەرە گرنگەکانیان : تێشکانی سەربازیانەی داعش، کە شەڕیان دژی سوریا و کوردان و هێزەکانی ڕۆژاوا لە وەکالەتی تورکیاوە دەکرد ، نزیکێتی عەفرین و تێکەڵاوی و هەمەجۆرەی  هاووڵاتیانیی ، پلانی  ئەردۆگان لە گۆڕینی دیمۆگرافیای  عەفرین بە بردنی عەرەبە پەنابەرەکانی سوریا کە ئێستا لە تورکیان و نیشتەجێکردنییان لەوێ ، هەروەها نزیکی عەفرین لە ‘ئیدلیب’ ەوە ئەمەش یانی باڵادەستبوونی تورکیا بەسەر ڕێگاوبانی نێوان تورکیا و ئیدلیب-دا بۆ ناردنی چەك و زەخیرە و پێداویستییەکانی دیکە بۆ هێزە تیرۆریستەکانی سەربەخۆی .  ئەمە جگە لەوەی کە هەواڵێکی پشتڕاستنەکراوەش لە ئارادایە کە مامەڵەیەك لە نێوانی سوریا و تورکیادا کراوە ، بە گوێرەی ئەو مامەڵەیە تورکیا بە ڕەزامەندی ئەسەد عەفرین داگیربکات ، لە هەقی ئەمەشدا ئەردۆگان دەستبەرداری یارمەتی و کۆمەك بەو  هێزانەی  لە ڕۆژهەڵاتی غۆتان و سەربەون،  ببێت ، تاکو   ئەسەدیش بتوانێت کۆنترۆڵی بکاتەوە .

هەر هۆکارێك هانی ئەردۆگانی دابێت لە هێڕشبردنە سەر عەفرین و داگیرکردنی ، من باوەڕم وایە کە ناکرێت لەوێ بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بمێنێتەوە، لە کۆتاییدا وەکو کارتێکی فشار لەسەر ئەسەد بەکاری دەهینێت  بۆ کردنی ڕەردەڵ و بەدەڵێك کە بە سوودی دەوڵەتی تورکیا، بشکێتەوە.

لە بەرەبەیانی 19/03/2018 پاش جەنگێکی پاڵەوانانەی 58 ڕۆژیی و نەبەردەییەکی کەم وێنەی ئەم سەردەمە ، سوپای دەوڵەتی تورکیا و بەکرێگیراوەکانی،  پاش دانی باجێکی یەکجار گەورە توانییان بچنە سێنتەری عەفرین.  هاوکاتیش 1500 جەنگاوەریی هیزی دیمۆکراتی سوریا گیانیان بەخت کرد و ژمارەیەکی زۆریش بریندار بوون و 400 کەسیش لە دانیشتوان بوونە قوربانی و نزیکەی 2 هەزار کەسی دیکەش برینداربوون و 150 هەزار کەسیش سەرگەردان و ماڵوێران بوون و عەفرینیان بەجێهێشت.

ئەوە سێ ساڵە ئەردۆگان توانیوێتی سەرکەوتوانە یارییەکی باش بکات و نزیکەی هەموو لایەنەکان بەکاربهێنێت هەر لە : داعش و ڕاگرتنی پەیوەندی دیبلۆماسیانەی باش لەگەل زۆرێك لە وڵاتانی دەرودراوسێ، تەنانەت عێراق و ئێرانیش. لە لایەکی تریشەوە بە باشی   هاوسەنگیی نێوانی ڕوسیا و ئەمەریکای ڕاگرتووە هەروەها ئەوروپاشی غافڵ کردووە بە بەکارهێنانی کارتی  پەنابەران هەم بە کێشانەوەی پارە لێیان و هەم بە هەڕەشەی کردنەوەی سنور بۆیان بەرەو وڵاتەکانیان .  بەڵام زیرەکترین سیاسەتی ئەردۆگان ڕاکێشانی پەکەکە بوو بۆ ناو مەیدانی جەنگ و شەڕکردنەوە .  ئەردۆگان دەیزانی کە گرتنەبەری سیاسەتی ئاشتی و پرۆسەی ئاگربەستی و هەوڵی ئاشتەوایی نە لە بەرژەوەندی خۆیەتی و نە حیزبەکەی ، ئاکەپە، بەڵکو زیاتر لە بەرژەوەندی پەکەکە و کورد بوون.  ئەردۆگان بە بەڕێکرنی شەڕ و ناچارکردنی پەکەکە کە وەلامی بداتەوە باشترین تاکتیکێك بوو بۆ بەدیهێنانی ستراتیجییەکانی کە لاوازکردنی هەدەپە و وێرانکردنی شار و شارۆچکە و گوندەکانی باکور بوو.

گەرچی سیاسەتەکانی ئەردۆگان تاکو ئێستا زۆر سەرکەوتوبوون و بەسوود گەڕاونەتەوە بۆ خۆیی و حیزبەکەی، بەڵام هاوکاتیش ئەمەریکا لە زۆرێک لە سیاسەتەکانی دڵگرانبووە وەکو :  نزیکبوونەوەی لە ئێران و ڕوسیا و نیگەرانکردنی عێراقی هاوپەیمانی لە شەڕ دژ بە داعش و تا ڕادەیەك هەڕەشەی بەردەوامی  لە کورد کە  هێشتا ئەمەریکا لە شەڕی داعش  دا  بە تەواوی ئامانجەکانی نەپێکاوە .  بێ گومان ئەمانە هەمووی جێگای نیگەرانییە بۆ ئەمەریکا و وڵاتانی ڕۆژاوا کە لە کاتێکدا تورکیا ئەندامێکی بەهیزی ناتۆیە ، بەڵام ئەمەریکا دەسەووەستانە لە بەرانبەر تورکیادا و ناتوانێت هیچ بکات،  ئەردۆگانیش ئەم ڕاستییە دەزانێت بۆیە شووڵی لێهەڵکێشاوە .  هۆکاری ئەمەش  ئەوەیە کە لە تورکیا بزوتەنەوەیەك نییە تاکو ئەمریکا وەکو ئامرازێك دژ بە ئەردۆگان بەکاری بهێنێت ، یا حیزبێکی بەدیلی ئاکەپەش  نییە ، هەرەوەها هیچ هیوایەکیشی بە  کودەتای سەربازیش بە تایبەت لەم وەختەدا نییە .

زۆرێك لە نوسەران وئەکادیمییەکان و سیاسییەکان و تەنانەت خەڵکانی ئاسایی پشتیوانی  ڕۆژاواش لۆمەی ئەمەریکا و دەوڵەتە یەکگرتووەکان[ یو ئێن] و بریتانیا و سەرجەمی ئەوروپا دەکەن لە بێدەنگی ئەم وڵاتانە لە بەرانبەر دڕندەیی و هێڕشی ناڕەوای سوپای تورکیا بۆ سەر عەفرین و هاووڵاتیانی .  ئەم خەڵکانە بڕوایان وایە کە ئەو وڵاتانە دژەخونییان بە هەقی ڕۆژاوا کردووە ، لە کاتێکدا کە هێزەکانی ڕۆژاوا بوو داعشی بەزاند و هەڕەشەی  هێڕشی ئەوانی لەسەر جادەکان و شوێنە گشتییەکانی ئەو وڵاتانە ،  کەم و کەمتر کردەوە .  پرسیاری ئەمان ئەوەیە کە بۆچی ئەوان بێ دەنگییان ، هەڵبژاردووە؟ بۆچی  ئەم وڵاتە بەهیز و گەورانە  پاداشتی کوردیان بە وەستانی سوپای تورکیا لە کوشتن و بڕینی خەڵکانی مەدەنیی و وێرانکردنی ماڵ و ژینگەیان و هەڵکەندنیان لە زێدی خۆیان ، نەدایەوە ؟

لە بێ دەنگی و بێ هەڵوێستی ئەو دەوڵەتانە  لەبەرانبەر تورکیا من نە سەرسام و نە تاسیش بردومییەتەوە.  ئێمە هەموومان دەبێت باشتر پێگەی ئەم وڵاتانە و هەڵوێستیان بزانین، بە تایبەتی ئەمەریکا و بریتانیا و مێژوویان .  ئەم دوو وڵاتە یاخوود هەر مێژووییان نییە یاخود بە دەگمەن پارێزگارییان لە مافی مرۆڤ کردووە و نەتەوەیەکیان کە ژێردەستەی هاوپەیمانەکانیان بووبێت، ڕزگار کردبێت . لە هیچ وەخت و شوێن و سەردەمێکدا پشتگیرییان لە بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیست و سۆشیالیست ئەوە هەر لە ئەنارکیست گەڕێ، نەکردووە.  مێژوویان ئەوە نیشان دەدات کە هەمیشە لە بەرژەوەندی خۆیان کاریان کردووە و بەردەوامیش لە  شانی  دەوڵەتە دیکتاتۆر و داپڵۆسەرەکانەوە بوون ، ئیدی لە هەر شوێنێکی ئەم جیهانەدا بووبێتن .  ئەوە ئەمانن کە پێشوەخت  پلانی جەنگ دەکەن و پیلان دەگێرن و دەبنە هۆکاری ژیانێکی تا سەر ئێسقان  قورس و پڕ لە شەڕ وشۆڕ و گرانی و ناڕەحەتی بۆ زۆربەی زۆری خەڵکی لە زۆربەی وڵاتانا.

دەبێت ئەوەش بزانین کە لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا ململانێیەکی سەخت لە نێوانی زلهێزەکانا هەیە .  هاتنەناوەوەی  ئەمەریکا لەم شەڕەدا کە واناسراوە کە بۆ کۆمەکی کورد بووە لە کۆبانی، بەڵام لای من  ئەوە دوا هەل بوو بەدەست ئەمەریکاوە کە جێ پێیی لە  ناوچەکەدا، لەق نەبێت.  هاتنەناوەوەی ئەمەریکا تەنها و تەنها دەرفەتێك بووە بۆی تاکو  لە ناوچەکە بەتەواوی فڕێنەدرێتە دەرەوە.

من هەمیشە بڕوام وابووە ئەوە ڕۆژاوا نەبووە کە پێویستی بە ئەمەریکا و ڕوسیا بووبێت ، ئەوە ئەوان بوون کە پیویستیان بە ڕۆژاوا و هێزەکانی بووە، بەتایبەتیش کاتێك کە کورد لەوێ، توانی خۆی بسەلمێنێ .  کاتێك کە ئەمەریکا لە کۆبانی داخڵ بە جەنگ بوو ، زیاتر  شتێکی سمبولی بوو هەروەها  هۆکارێکی مەعنەوی بوو کە  متمانە و ڕۆحی  شەرڤانانی بەرزکردەوە .  ئەمەریکا هەرگیز بە جددی لە کۆبانی-دا شەری دژ بە داعش نەکرد ، هەرگیزیش نەی ویستووە کە لە ناویان بەرێت، بەڵکو پلانییی خۆی هەبوو وەکو لە دواییدا دەرکەوت.  لە ڕاستیدا هاتنە ناوەوەی ئەمەریکا ئەوەشی ، کە داعش وێرانی نەکردبوو ئەو کردی .  پێش هاتنەناوەوەی ئەمەریکا تەنها لە سەدا 30 کۆبانی وێران بووبوو لەسەر دەستی داعش دا، بەڵام کە ئەوان هاتن ئەو ڕێژەیە بۆ لە سەدا 70 بەرز بووەوە .  من هەرگیز گومانم نەبووە لەوەی  کە ئەمەریکا بە ئەنقەست و بە مەبەست ئاوا کۆبانی وێرانکرد  تاکو کۆبانی و ڕۆژاوا لە ڕوی ئابوریی و سیاسییەوە  بە جۆرێك لاواز بکات تاکو لەبەردەم کۆمپانیا زەبەلاحەکانی ئەمەریکا و وڵاتانی ڕۆژاوادا بۆ ئاوەدانکردنەوەی، چۆک دابدات.

پاش چەند مانگێك لە بەزینی داعش لە کۆبانی، ئاشکرا بوو کە سوریا و ڕۆژاوا بوونە زۆنی شەڕ و  مەیدانی جەنگینی هێزەکانی ئەمەریکا و ڕوسیا.    ئەو جەنگین و شەڕەش، شەڕێکی ستراتیجی  سیاسی و ئابوریی و ململانێی سەربازیی  نێوانی ئەم دوو زلهێزە بوون.  ئا لەم قۆناخەدا هەردوکیان ، ئەمەریکا و ڕوسیا، بەدوای گروپ و لایەندا  وەکو وەکیلێك  دەگەڕان کە  شەڕ لەبری ئەوان بکەن.  پەیەدە لە ناو ئەو لایەن و گرپانەدا بوو، ئەو  دەیویست کە هاوسەنگی ئەمەریکا و ڕوسیا ڕاگرێ ، بەڵام نەیتوانی بە باشی یاری بکات و دواتر خۆی بە ئەمەریکادا هەڵسپارد و ئایندەی ڕۆژاواشی خستە دەستی ئەوەوە.

ئەم هەڵوێستەی پەیەدە،  ڕوسیاو سوریا و ئێران و حیزبوڵا و تورکیاش کە ئەندامی هاوپەیمانی ناتۆیە ، بێ تاقەت کرد ,ئا لەم ژینگەیەدا تەنها براوەیەك ئەردۆگان بوو کە بە باشی و لێزانی یارییەکانی تا ئەم دەقەیە کردووە  و دۆڕاوی سەرەکی کوردانی ڕۆژاوا بوون.

ئایا پەیەدە سیاسەتی دروستی  پیادەکرد یا ڕاستتر یارییەکی ئاوا سەرکەوتوانەی کرد تاکو پارێزگاری لەو دەسکەوتانە بکات کە لە ڕۆژاوادا بەدەستهێنراون؟

پێشئەوەی بێمە سەر ئەم خاڵە دەخوازم ئەوە بڵێم کە من لە گەلێك نوسینمدا  لەسەر ڕۆژاوا و باکورد دواوم  و لە سەرەتای ساڵی 2015 شەوە بە بەردوامی لە وتارەکانم و پۆستەکانی فەیسبوکمدا لە هەڵوێستی ڕەخنە و هاریکارییەوە ڕەخنەم لە سیاسەتەکانی پەکەکە و پەیەدە گرتووە.  گەر کەسێک دەیەوێت ئەوە بزانێت، تکایە با هەر تەنها سەرنجی ئەو پێنج  وتارەی خوارەوەم لەو لینکانەی پێینی وتارەکەدا  بدات.

بەڕای من پەیەدە سێ کارتی یاخود سێ هەڵبژاردەی لە دەستا بوو کە ئەمانەش: هاوپەیمانی لەتەك ئەمەریکا ، یا ڕوسیا ، یاخود سەربەخۆ و بێ لایەن بمێنێتەوە. ئەمە لە کاتێکدا کە هەر یەك لە ڕوسیا و ئەمەریکا تەنها یەك کارتیان لە دەستا بوو.  پەیەدە دەیتوانی سەربەخۆ بمێنێتەوە و نەبێتە بەشێك لە شەڕی ئەمەریکا و ڕوسیا و داعش.  دەیتوانی زۆر نزیک کار لە تەك تێڤدەم و ئیدارە خۆسەرییەکان بکات  لە زامنکردنی کۆمەك و هاوپشتی زیاتری نێونەتەوەیی بۆ پاراستن و دروستکردنەوەی ڕۆژاوا .  هاوکاتیش کار لەسەر یەپەگە و یەپەژەش بکات و زیاتر بەهێزیان بکات تاکو ببنە هێزێکی سەربەخۆ لە خودی پەیەدەش.  بە واتایەکی دیکە تاکو یەپەگەو یەپەژە بۆ بەرژەوەندی تەواوی ڕۆژاوا کار بکەن نەك بە تەنها پەیەدە.  پەیەدە دەبوایە لەگەڵ قسە گرنگەکەی ئۆجەلانا بوایە و ئەوەی  بە عەمەلی بکردایە کە دەڵێت

” ئەگەر هێزی دونیامان هەبێت ، هێڕش ناکەینە سەر هیچ کوێ، گەر هەموو دونیاش هێڕشمان بکاتە سەر ، ئێمە بەرگریی دەکەین و تەسلیم نابین ”

بە بۆچونی من پەیەدە هیچ جۆرە بەهانە و بیانویەكی نەبوو لە فراونکردن و دەسبەسەراگرتنی خاك و ناوچەی زیاترا بە هێڕشکرنە سەر داعش.  دەسبەسەراگرتنی خاکی زیاتر لە داعش و ڕزگارکردنی شوێنی زیاتر یانی کوژرانی زیاتری جەنگاوەران، هێنانی هەڕەشەی زیاتر و خولقاندنی بارودۆخی نائارام لە لایەن تورکیا و ئێران و ڕوسیا لە ڕۆژاوادا ، زیاتر بڕواکردنە سەر ئەمەریکا لەبارەی پارە و چەك و تەقەمەنی و  خواردەمەنی و  زەخیرەی تر ، بە واتایەکی دیکە زیاتر پاشکۆ بوون بە ئەمەریکا و کەمتر ئاوڕدانەوە لە دروستکرنەوەی ڕۆژاوا لە ڕوی کۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە.

کەواتە پەیەدە چ هەڵەیەکی کرد؟

بە داخەوە کە دەڵیم لە ڕۆژاوادا پەیەدە  بە تەنها ئەندازیار و پلاندانەر و  کڵێشەکێشی  سسیاسەتەکانە و هەموو پلانەکان لە دەستی ئەو دان  بێ گەرانەوە بۆ خەڵکانی ڕۆژاواو ئۆرگانەکانیان/ ئەنجوومەنەکانیان .  لە ڕاستیدا هەمو بڕیارەکان وەکو هەر پارتێکی سیاسی ئەم دونیایە لە لایەن دائیرەیەکی زۆر تەسك ، خەڵکانێکی هەر یەکجار کەم ، لە لایەن سەرکردەکانەوە،  لە ژورێکی تاریکدا ، دەدرێت.  لە سەردەمی شەڕی کۆبانیییەوە پەیەدە هەڵەی سیاسی گەورە و ئیلتیزاماتی نابەجێی کردووە .  بەڕای من ئەمانە بزوتنەوەی خەڵکی زەرەرمەند کردو لەبری بردنە پێشەوەی بزوتنەوەکە بەرەو دواوەی بردوە .  ئەمانەی خوارەوە هەندێکن لەو سیاسەتە هەڵانە:

ڕێکەکەوتن لە تەك ئەمەریکادا:  من لە سەرەوە هۆکارەکانی هاتنەناوەوەی ئەمەریکام باسکرد و باسی پەیەدەشم کرد کە سێ کارتی لە دەستدایە .  پەیەدە پێویستی بەوە نەبوو کە بە قوڵی و ڕۆچون هەڵوێستی ئەمەریکا و کۆمەکی بە هەر بزوتنەوەیەك یا پاڵپشتکردنی هەر حکومەتێك لە دوونیادا، بخوێنێتەوە .  لانی کەم بۆ سەدەیەك دەچێت کە ئاشکرایە ئەمەریکا لە لایەن زۆرێك لە ئێمەوە دەزانرێت کە  هێزێکی تاریك و ڕەشە .  لە هەقەتا هەر بزوتنەوەیەك سەر بە ئەمەریکا بێت زۆر ناجەماوەریی دەبێت و بە گومانەوە تەماشا دەکرێت ، هیچ ئایندەیەکیشی لە دەرەوەی ئەمەریکا و بەررژەوەندی کۆمپانیا زەبەلاحەکان نابێت.  دەبوایە ئەمە زۆر ئاشکرا بوایە و لە لایەن هێزە پێشکەوتوەکانی ڕۆژاواوە و بە ڕۆشنی ڕەجاو بکرایە.

کاتێك کە حکومەتی مەرکەزی [ بەغداد]  لە ڕۆژی 16/10/2017 دا هێڕشی کرد سەر کوردستانی باشوور بە هەڵکردنی گڵۆپی سەوزی ئەمریکییەکان بوو، هەرەوەها داگیرکردنی  عەفرینیش، هەردوکیان ئەوەیان سەلماند کە متامەنکردن و بڕواکردنە سەر ئەمەریکا ، هەڵەیە.  بە دڵنیاییەوە ئەمریکا بۆ کورد پشتی تورکیا و عێراق  و ئێران و هەتا حکومەتی ئایندەی سوریاش نادات لە زەوی .  ئەم دوو نموونەیە ئەوەی سەلماند ئەوانەی کە ئاوایان دەبینی  کە پەیەدە دەبێت پشت بە ئەمەریکا ببەستێت ، هەڵە بوون .

یەپەگە و یەپەژە

ئەم دوو هێزە لە سەرەتادا خۆبەخش و بچوک بوون هاوکاتیش لە بەرگریی ڕۆژاوادا زۆر کاریگەر بوون.  پەیەدە وردە وردە ئەوانی بەهێز و گەورە و قەبە  کرد و کاری ئەوان و ستراتیجییەتی ئەوان کە بەرگرییکردن بوو گۆڕی بۆ هێزێکی هێڕشبەر و وەلای ڕەها بۆ پەیەدە و سەرکردەکانی پەیەدە لەبری ئەو خەڵکەی ڕۆژاوا کە لێوەی هاتوون.  یەپەگە و یەپەژە لە جەنگی دژ بە داعشش دا  لەژێر فەرمانی هاوبەشی پەیەدە و سوپاسالاری ئەمەریکادا بوون ، کە هەردوو لایان بە هاوکاریی و وتووێژی نێوانیان لە هێڕشبردنا بۆ سەر داعش لەسەر زەوی و لە ئاسمانا، ڕۆڵیان هەبوو.

بەردەوامبوونی  شەڕ دژ بە داعش

پەیەدە لەتەك ئەمەریکییەکانا پێداگرییان لەسەر شەڕی داعش دەکرد ، کە لە کاتێکدا دوای کۆبانی داعش مەترسی ڕاستەوخۆ و سەرەکی لەسەر ڕۆژاوا نەبوو، لانی کەم کە داعش  لەشەڕی لایەن و گرپەکانی دیکەدا تێوەگلابوو .  مەترسی سەرەکی ئەم دواییە  لە ڕۆژاوادا کە داعش بەرەو لاوازبوون دەڕۆیشت دەوڵەتی سوریا و تورکیا بوو لە تەك گرنگی نەدان بە بیناکردنەوەی ڕۆژاوا لە بواری کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوریی و کوڵتوریی و پەروەردە و ڕۆشنبیریی و هونەریی، بوون .

دەوامدان بە شەر دژ بە داعش،  یانی گۆڕهەڵکەندن بوو بۆخۆیان، لاوازکردنی یەپەگە و یەپەژە و لەدەستدانی ژمارەیەکی زۆر لێیان ، پێویستبوون بە کۆمەك و یارمەتی زیاتری ئەمەریکا و قوڵکردنەوەی ڕك و کینە و دوژمنایەتی ئەردۆگان، ئەسبەقییەتدان بە شەڕ دژ بە داعش زیاتر لە کارکردن لەسەر بیناکردنەوەی ڕۆژاوا، کەمتر بایاخدان بە هەرەوەزییەکان بۆ باشکردنی ژیانی خەڵکی لە ڕۆژاوادا ، لەبیرکردنی یا نەبوونی وەخت و وزەی دارایی و بەشەریی لە بەردەوامیدان بە شۆڕشی ئابوریی و کوڵتوریی و پەروەردە و ڕۆشنبیریی و هونەریی .  هەموو ئەمانەی سەرەوە و زۆری تر  کرانە قوربانی شەڕی داعش .

ئەنجومەنی پارتە کوردییە ئۆپۆزیشنەکانی سوریا ، ئەنەکەسە

پارتە کوردییە ئۆپۆزیشنەکانی سوریا هەرگیز ڕەگێکی قوڵیان لەناو کوردانی ڕۆژاوادا نەبووە و هیچ  وەخت جەماوەریی نەبوون و پاشخانێێکی پاک و دڵسۆزییان لە نێو کوردانی ڕۆژاوادا نەبووە .  لەگەڵ وتنی ئەوانەشدا، مانای ئەوە نیە کە ئەوان هەژموونیان لەسەر خەڵکی نەبووبێت و نەتوانن وەکو هێزێك لە بەرانبەر پەیەدە و خەڵکی ڕۆژاوا و بزوتنەوەکەیانا ڕاوەستن.  ئەنەکەسە هەرگیز نەیدەتوانی بزوتنەوەیەك ڕێكبخات ، ئیدی لە شۆڕش گەڕێ، بەڵام بە دڵنیاییەوە دەیانتوانی  و دەتوانن کە زەرەر بە بزوتنەوەکە بگەیەنن، وەکو وتراوە ” گەر نەتوانن شۆڕش دروستبکەن ، بەڵام دەتوانن تێکی بدەن ”  بە تایبەت کاتێك کە لە لایەن حکومەتی هەرێمەوە و بە تایبەت پارتی دیمۆکراتی کوردستانەوە، کە هەموو کۆمەك و هاریکارییەکیان پێدەکرێت ، سەرەڕای ئەمەش ئەنەکەسە پەیوەندییەکی بەهێزی لەتەك توکیا و ڕەنگە لە تەك هەندێك لە دەوڵەتانی ناوچەکەش هەبێت.

لە بارودۆخێکی ئاوادا بەرای من هەمیشە پەیەدە دەیتوانی کە جۆرێك لە سازش لەتەك ئەم پارتانەدا بکات.  پەیەدە دەکرا هەندێك سازشی سیاسیانەیان لەگەڵدا بکات جگە لە ڕێگەپێنەدانی  هێزێکی سەربازی تایبەتی سەربەخۆ لە دەرەوەی کۆنترۆڵی یەپەگە و یەپەژە و دواتریش هێزی دیمۆکراتی سوریا.  ئەگەر پەیەدە پەیوەدنییەکی باشی لەگەڵیاندا هەبوایە دەکرا کارایی لەسەر هەڵوێستیان دابنێ و ئەوانیش بە ڕۆلی خۆیان کارایی لەسەر پارتی و ڕەنگیشە ئەو هەژموونەشیان  لەسەر تورکیا هەبوایە، یاخود لانی کەم دەکرا کە ئەنەکەسە بێ لایەن کرێت و تەماشاکەرێك بێت لەبری یاریکەرێك .

دواپلان و دواپرۆژەی ئەمەریکا

کاتێك کە ئەمەریکییەکان داوایان لە پەیەدە کرد کە 30 هەزار پاسەوانی شەڕکەر لە سەر سنورەکان بۆ پاراستنی، دابینبکات ، پەیەدە دەبوایە ئەم داخوازییەی ڕەتبکردایەتەوە .  دەبوایە ئەوەی بزانیایە کە ئەمەریکا هەرگیز نایەوێت سوپای دیمۆکراتی سوریا گەورەتر بێت ، گەر چی هەر هێزێك کە لە دەرەوەی خودی خۆی گەورە ببێت ، بە ئاسانیش بچوکدەکرێتەوە یاخود هەر لەناو دەبرێت.  کارێکی گران نەبوو کە پەیەدە دەرکی بەوە بکردایە کە قەبوڵکردنی ئەم پرۆژەیە داوە و دەوڵەتی تورکیا زۆر بێزار و توڕە دەکات و پلانی داگیرکردنی عەفرین ، کە ماوەیەکە باسی لێدەکات،  پێشدەخات.

کاتێك کە لەشکری تورکیا لە 20/03/2018  بۆ سەر عەفرین  دەستی پێکرد ، پەیەدە لەبری هانابردن بۆ ئەمەریکا، دەبوایە بە جددی ئاگەداری ئەمەریکییەکانی بکردایەتەوە کە  تورکیا بوەستێنێت  و هێزەکانی بکشێنێتەوە ، یاخود ئەمان لە شەڕی هاوبەشی دژ بە داعش پاشەکشە دەکەن و دەچن بەدەم هێزەکانی عەفرینەوە دژ بە سوپای داگیرکەری تورکیا  .  گەرچی پەیەدە ئەمەی کرد بەڵام زۆر درەنگ بوو بۆیە نە کارایی لەسەر هێزەکانی ئەمریکا دانا و نە بە هاناوە چونێکی کاریگەر بوو  بۆ هێزەکانی عەفرین.

پرسیارەکە ئەمەیە بۆچی پەیەدە هەڵەی بە دوای هەڵەدا کرد یاخود بەردەوام  بڕیاری هەڵەی دەدا؟

وەڵامی ئەم پرسیارە زۆر ئاسانە و ئەویش ئەوەیە کە پەیەدە هەرگیز لە دانی بڕیارە گەورەکانیا نەگەڕاوەتەوە بۆ خەڵکی ڕۆژاوا.  پەیەدە پرنسپڵەکەی ئۆجەلان-ی فەرامۆش کرد سەبارەت بە دانی هەموو بڕیارەکان کە دەبێت لە لایەن خودی خەڵکییەوە، بێت.  پەیەدە مێژویەکی درێژی لە بڕیاردانی تاکلایەنی و نەگەڕانەوە بۆ خەڵك و پرسنەکردن پێیان، هەیە.  تەنانەت لە ساڵی 2015 شدا کە لەتەك ئەنەکەسە لە  وتووێژیدا بوو کە لەوێدا سازشێکی گەورەی کرد بەوەی کە ئامادە بوو کە  40  لە کورسییەکانی ئیدارە دیمۆکراتییە خۆسەرییەکانی ڕۆژاوا بە  ئەنەکەسە ، ببەخشێت، بێ ئەوەی کە پرس بە خەڵکانی ڕۆژاوا بکات ، گەرچی لە کۆتاییدا ئەنەکەسە ئەم بەخشینەی  ڕەتکردەوە.

من دڵنیام لە بەڕێکردنی ئەم  سیاسەتانەدا گەر پەیەدە بگەڕایەتەوە بۆ ڕای خەڵکی لە گروپە خۆجێییەکان ، کۆمونەکان و ماڵی گەل-دا دەیتوانی ڕۆژاوا لە داگیرکردن  و ژیانی زۆرێك لە خەڵك لەوێ بپارێزێت، یاخود لانی کەم ئەوان بەرپرسیا نەدەبوون لەوەی کە بەسەر عەفرین – دا هاتووە و ئەوەشی  کە لە داهاتووشدا ڕەنگە بەسەر ڕۆژاوادا بێت.

دەتوانین چی لە هەموو ئەمانەوە فێر بین ؟

تاکە وانەیەك کە دەکرێت فێربین ، دەبێت متمانە و بڕوا بە پارتە  سیاسییەکان و سەرکردەکانیان نەکەین چونکە پارتەکان هەمیشە نوێنەرایەتی کەمایەتییەکی هەر یەکجار کەم لە خەڵکی نێو کۆمەڵ دەکەن.  ئەم پارتانە لە دائیرەیەکی زۆر بچوکی تەسك لە ژورێکی تاریکدا، بڕیارەکان دەدەن. بەهێزبوونی پارتە سیاسییەکان هەمیشە لەسەر حسابی بزوتنەوە جەماوەرییەکان دەبێت و هەر ئاواش  وردە وردەش بزوتنەوەکە بەرەو لاوازی و لاوازی زیاتر دەڕوات .

هەروەها دەبێت ئەوە بزانین کە دروستکردنی کۆنفیدراڵیزمی دیمۆکراتیك یا خود کۆنفیدراڵیزم کاری ملیۆنان خەڵکە  لە هەموو کەرتەکانی کۆمەڵ-دا نەك کاری  پارتە سیاسییەکان.  دواوانەش کە دەبێت بەرچاوی بگرین ئەوەیە کە دەبێت هێزی چەکداریی تەنها بۆ بەرگرییکردن لە خۆمان و دەستکەوتەکانمان بەکاربهێنێن نەك بۆ هێڕشبردنە سەر لایەن و خاكی خەڵکی دیکە.